Αυτή η ανάρτηση είναι συνέχεια της προηγούμενης και της προπροηγούμενης, αν και δεν είναι ανάγκη να τις έχετε διαβάσει.

Εδώ θέλω απλώς να αναρωτηθώ τι στο διάολο τούς έχει πιάσει τελευταία και κυνηγάνε έτσι την «πειρατεία» (φαινόμενο παγκόσμιο, όχι μόνο τοπικό· αν και εδώ, ως συνήθως, έχουμε τα χάλια μας εις την δεκάτη). Δεν βάζω τυχαία εισαγωγικά, ποτέ, και ούτε τώρα είναι τυχαία εκεί. Ο όρος πειρατεία για τη δωρεάν διαμοίραση ηλεκτρονικών αρχείων μού φαίνεται υπερβολικός.

Το διαδίκτυο είναι κάτι το υπέροχο. Το λατρεύω. Αν δεν ήταν το διαδίκτυο, ειλικρινά πιστεύω ότι θα ήμουν άλλος άνθρωπος και, πολύ πιθανόν, άλλος συγγραφέας. Οι προσβάσεις που σου δίνει το διαδίκτυο είναι ανεξάντλητες. Έρχεσαι σε επαφή με άπειρα πράγματα που αλλιώς δεν θα είχες την ευκαιρία να έρθεις. Το αγαπώ.

Αλλά βλέπω ότι κάποιοι προσπαθούν συστηματικά να το γαμήσουν – να το εκφυλίσουν, να το καταστρέψουν.

Αυτό ως πρόλογος, για να το έχουμε ξεκαθαρισμένο.

Τώρα, σχετικά με τους «πειρατές»...

Όπως το βλέπω εγώ, υπάρχουν δύο ειδών πειρατές στο διαδίκτυο.

Το ένα είδος είναι αυτό που εγώ θα έλεγα λαμόγια. Είναι εκείνοι που προσπαθούν να εκμεταλλευτούν το υλικό για να βγάλουν λεφτά. Μαζεύουν χιλιάδες ταινίες, τραγούδια, και τα λοιπά και ή σου ζητάνε ευθέως να πληρώσεις για να τα κατεβάσεις ή προσπαθούν να βγάλουν έμμεσα κέρδος από διαφημιστικά μηνύματα-απάτες στις ιστοσελίδες τους. Αυτοί είναι όντως κατακριτέοι και απαράδεκτοι, γιατί αυτό που κάνουν μοιάζει πραγματικά με κλεψιά, και δεν έχει καμιά σχέση με την ανοιχτή δωρεάν λογική του διαδικτύου.

Το άλλο είδος είναι οι πειρατές που απλά διακινούν δωρεάν διάφορα πράγματα χωρίς κανένα ιδιαίτερο προσωπικό όφελος· άντε, το πολύ, να έχουν κανένα διαφημιστικό μήνυμα στη σελίδα τους. Αυτοί ακολουθούν την ανοιχτή δωρεάν λογική του διαδικτύου. Και αυτό που κάνουν εμένα, τουλάχιστον, δεν μου μοιάζει με κλεψιά.

Το ερώτημα τώρα είναι, ποιο είναι το πρόβλημα των εταιριών και των κατόχων copyright;

Το πρόβλημα υποτίθεται πως είναι ότι χάνουν λεφτά.

Το πρόβλημά τους δεν είναι ηθικό – ότι, πχ, κάποιος χρησιμοποιεί ή αλλοιώνει πνευματική ιδιοκτησία χωρίς να ρωτήσει τον ιδιοκτήτη (γιατί, ούτως ή άλλως, αλλοίωση δεν γίνεται· θα ήταν ηλίθιο αν γινόταν). Αυτό δεν τους ενδιαφέρει καθόλου. Το πρόβλημά τους είναι καθαρά οικονομικό. Ή έτσι λένε.

Παλιότερα – πριν από καμιά εικοσαετία, αν δεν κάνω λάθος – πολλοί συγγραφείς και εκδότες έδιναν μόνοι τους δωρεάν ηλεκτρονικά βιβλία. Πολλοί μουσικοί έδιναν επίσης δωρεάν τη μουσική τους μέσω διαδικτύου. Κανένας δεν έλεγε ότι χάνει λεφτά· έλεγαν ότι έτσι εξαπλώνεται η δουλειά τους: είναι διαφήμιση.

Όταν το διαδίκτυο έφτασε ένα critical mass, που λένε, και άρχισε να θεωρείται «αγορά» επισήμως, όλα άλλαξαν. Ξαφνικά, έχαναν λεφτά από το διαδίκτυο· και από εκεί έπρεπε τώρα όλα να πωλούνται...

Αναρωτιέμαι πώς δεν έχουν σκεφτεί το εξής: Οι μειώσεις στις πωλήσεις, τα τελευταία χρόνια, ίσως να μην οφείλονται στο διαδίκτυο αλλά στο γεγονός ότι η οικονομία γενικά, παγκοσμίως, πάει χειρότερα. Ο καταναλωτής δεν δίνει πλέον τόσο εύκολα τα λεφτά του για προϊόντα που δεν είναι απαραίτητα. Ίσως να φταίει και το διαδίκτυο, αλλά λίγο μόνο· δεν είναι ο βασικός παράγοντας.

Σκεφτείτε: Αν κάποιος δεν βρει κάτι δωρεάν στο διαδίκτυο – μια ταινία, ένα τραγούδι, οτιδήποτε – θα πάει υποχρεωτικά να το πληρώσει; Όχι. Το πιθανότερο είναι ότι θα το αγνοήσει και θα πάει να βρει κάτι παραπλήσιο.

Το βλέπω από τον εαυτό μου όταν ψάχνω συγκροτήματα στο Bandcamp. Αν το συγκρότημα δεν σε αφήνει να ακούσεις τα τραγούδια του άμεσα αλλά μόνο ένα, δυο και τα άλλα είναι κλειδωμένα εκτός αν πληρώσεις, τι κάνω; Το αγνοώ και πάω αλλού. Σιγά μην κάτσω να ασχοληθώ με ανθρώπους που δεν θέλουν να παρουσιάσουν τη δουλειά τους. Θα πάω και θα βρω κάτι άλλο, ή θα ακούσω κάτι από τα πολλά που ήδη έχω. Δεν με ενδιαφέρει.

Επομένως, αυτός που δεν βγάζει το υλικό του δωρεάν δεν σημαίνει ότι κερδίζει λεφτά. Σημαίνει ότι απλώς λιγότεροι θα έρθουν σε επαφή με το υλικό του.

Κάποτε είχα διαβάσει μια συγγραφέα να διαμαρτύρεται για τους «πειρατές». Έλεγε ότι αν τόσες φορές που έχουν κατεβεί τα βιβλία της δωρεάν πήγαιναν και τα αγόραζαν.... Αλλά δεν σκέφτεται ότι ΔΕΝ θα πήγαιναν να τα αγοράσουν· απλώς τα κατεβάζουν επειδή είναι δωρεάν. Δεν χάνει λεφτά. Ή, αν χάνει, χάνει πολύ λίγα.

Αυτοί που κυνηγάνε «πειρατές» δεν έχουν πάντα σωστή αντίληψη των πραγμάτων· είμαι βέβαιος.

Το θέμα με το διαδίκτυο, και την ψηφιακή τεχνολογία γενικά, είναι ότι ήταν μια επανάσταση, ειδικά στην τέχνη. Σου δίνει τη δυνατότητα και να φτιάξεις εύκολα το οτιδήποτε και να το μοιραστείς εύκολα.

Παλιότερα, αυτό δεν ίσχυε.

Σκέψου μόνο πώς ήταν παλιά τα τραγούδια. Έπρεπε να βρίσκονται μέσα σε CD ή σε κασέτες, ή σε δίσκους βινυλίου. Αυτά τα αντικείμενα έχουν κόστος (πέρα από τα λεφτά που μπορεί να θέλει να βγάλει ο μουσικός ή ο παραγωγός), δεν είναι δωρεάν. Είναι θέμα υλικών. Υποχρεωτικά έπρεπε να πληρώσεις για να τα πάρεις· δεν γινόταν αλλιώς.

Σήμερα, γίνεται αλλιώς.

Σήμερα, αν θέλω να σου δώσω ένα τραγούδι, απλά σ’το στέλνω μέσω διαδικτύου και τέλος· το έχεις. Δεν χρειάζεται να σ’το γράψω σε κασέτα.

Το ίδιο ισχύει και για τα βιβλία – και ακόμα περισσότερο, ίσως.

Δες, για παράδειγμα, πόσα βιβλία κυκλοφορώ εγώ δωρεάν μέσω διαδικτύου. Θα μπορούσα να τα κυκλοφορώ σε χαρτί; Δεν θα με συνέφερε. Ακόμα και πριν από τριάντα χρόνια, που η αγορά του βιβλίου ήταν σε καλύτερη κατάσταση στην Ελλάδα, πάλι δεν νομίζω ότι θα με συνέφερε. Το αποτέλεσμα θα ήταν να μην έχει ο αναγνώστης ποτέ πρόσβαση σε περισσότερο από – πόσα; – ίσως τρία, τέσσερα βιβλία που κατάφερνα να εκδώσω. Γιατί, έτσι όπως είναι η αγορά, απλώς λεφτά χάνεις αν θες να βγάζεις χάρτινα βιβλία.

Με το διαδίκτυο, όμως, βγάζεις όσα θέλεις. Το κόστος είναι πολύ μικρό: σχεδόν αμελητέο. Και ποιος βγαίνει τώρα κερδισμένος; Ο αναγνώστης. Εγώ δεν κερδίζω τίποτα, και οι δωρεές που μου γίνονται είναι ελάχιστες. Ο αναγνώστης όμως έχει τη δυνατότητα να διαβάσει βιβλία που, χωρίς το διαδίκτυο, δεν θα μπορούσε.

Αν άλλαζα γνώμη και έδινα τα ηλεκτρονικά βιβλία μου επί πληρωμή, θα με συνέφερε; Έτσι όπως είναι η ελληνική αγορά του βιβλίου, όχι. Γιατί αυτός που το κατεβάζει δωρεάν δεν σημαίνει ότι θα το αγόραζε κιόλας. Άντε να έβγαζα 200 € σ’ένα χρόνο· αμελητέο ποσό. Πιο καλά να τα δίνεις δωρεάν. Αν είχα κάποια ένδειξη ότι θα έβγαζα, πχ, 10.000 ή 20.000 €, τότε θα άλλαζε το πράγμα. Αλλά δεν έχω καμιά τέτοια ένδειξη. Κι αν μπορούσα να βγάζω τόσα λεφτά από ηλεκτρονικά βιβλία, τότε σίγουρα θα λάμβανα και πολύ περισσότερες δωρεές απ’ο,τι λαμβάνω τώρα...

Το θέμα είναι πως το διαδίκτυο, σε κάθε περίπτωση, εξυπηρετεί τον αναγνώστη μου, ο οποίος έχει τη δυνατότητα να έρθει δωρεάν σε επαφή με υλικό που αλλιώς δεν θα μπορούσε να βρει. Όσο για εμένα... εγώ πια το έχω κάνει λειτούργημα, κοινωνικό έργο.

Είμαι πειρατής;

Σας γαργαλάω τώρα... Πειρατής του εαυτού μου;

Σκεφτείτε λίγο αυτά που είπα παραπάνω: Το διαδίκτυο... σπάει τους συμβατικούς υλικούς περιορισμούς... ανοίγει ορίζοντες...

Καταλαβαίνετε τώρα ποιο είναι το πρόβλημα που έχουν κάποιοι;

Το πρόβλημά τους (αν και ίσως πολλοί απ'αυτούς να μην το αντιλαμβάνονται πλήρως) δεν είναι οικονομικό. Είναι θέμα κουλτούρας. Είναι θέμα τού ποιος ελέγχει την κουλτούρα. Ποιος ελέγχει τα κανάλια μέσα από τα οποία μας σερβίρουν τα έργα τέχνης – ταινίες, τραγούδια, βιβλία, κτλ.

Η αγορά είναι ένας ελεγκτικός μηχανισμός. Αν εγώ, πχ, πουλούσα τα βιβλία μου τώρα, τι θα κέρδιζα; Αρχίδια, με το συμπάθιο. 200 € τον χρόνο – και αν. Απλώς τα βιβλία μου θα ήταν σε πιο περιορισμένη κυκλοφορία απ’ό,τι είναι τώρα. Ο οικονομικός μηχανισμός θα μου έκλεινε τον δρόμο της διακίνησης, δεν θα μου τον άνοιγε.

Και αυτό ισχύει γενικά.

Γι’αυτό βλέπεις να σερβίρεται συνέχεια αυτή η επαναλαμβανόμενη κουλτούρα της βαρεμάρας. Είναι συγκεκριμένες ομάδες που ελέγχουν τα κανάλια της διακίνησης, και θέλουν να συνεχίσουν να τα ελέγχουν.

Δεν μπορεί ο καθένας να πάρει τον έλεγχο αυτών των καναλιών. Δεν είναι καν θέμα οικονομικό· είναι, πολύ περισσότερο, θέμα προσβάσεων. Είναι θέμα του ποιος σε υποστηρίζει, ή σε ποια οικογένεια γεννήθηκες, ή πού σπούδασες και με ποιους έμπλεξες. Αν εγώ δώσω 50.000 € για να προωθήσω ένα βιβλίο, νομίζεις ότι θα προωθηθεί όπως ένα βιβλίο που το προωθεί κάποιος ο οποίος έχει τις απαραίτητες προσβάσεις; Φυσικά και όχι. Απλώς θα χάσω και τα λεφτά μου.

Αυτοί, λοιπόν, που κουμαντάρουν τον ελεγκτικό μηχανισμό μέσα στις κοινωνίες, και μας σερβίρουν την κουλτούρα που «πρέπει» να έχουμε, ξέρουν ότι η αγορά είναι ακόμα ένας έλεγχος. Αν το διαδίκτυο γίνει μόνο αγορά, αν η ελεύθερη διακίνηση πέσει, τότε θα είσαι ολοένα και πιο υποχρεωμένος να έρχεσαι σε επαφή με την «επίσημη» κουλτούρα.

Αυτό πιστεύω πως είναι και το βασικό πρόβλημα εδώ. Γι’αυτό γίνεται όλο το κυνήγι της «πειρατείας». Γιατί κάποιοι θέλουν μόνο εκείνοι να σερβίρουν την κουλτούρα που τρώμε, και κανένας άλλος.

Αν τους ενδιαφέρει το διαδίκτυο, γιατί τότε δεν μιλάνε και για τα διαφημιστικά που το έχουν κατακλείσει; Είναι σωστό να μπαίνεις σε sites και να γεμίζει η οθόνη με διαφημιστικά; Εγώ χρησιμοποιώ ad blocker στον Η/Υ μου, και δεν τα βλέπω. Αν μπω όμως με το κινητό μου για να πάρω κάποια γρήγορη πληροφορία από ένα site, παθαίνω σοκ από τα διαφημιστικά που γεμίζουν την οθόνη. Δεν μπορώ να δω αυτό που θέλω! Βλέπω ανοησίες. Από πάνω να πουλάνε σουτιέν, από κάτω να πουλάνε βίλα, από δεξιά να σου δείχνουν τσόντες... Ε, και πού είναι το website, βρε παιδιά; Α, ναι, παρεμπιπτόντως, είναι κι αυτό εκεί, κάπου από πίσω...

Αυτό είναι χάλι.

Οι διαφημιστικές εταιρείες έχουν οργιάσει μες στο διαδίκτυο. Έχουν βγει από τα όρια.

Είναι νόμιμο;

Κατά τη γνώμη μου, δεν θα έπρεπε να είναι νόμιμο. Θα έπρεπε να υπάρχει ένα όριο στα διαφημιστικά μηνύματα. Σε τελική ανάλυση, μπορεί να είναι και επικίνδυνα ή απάτες. Αλλά, όπως και να το κάνεις, είναι σαν να προσπαθούν να σε ξεγελάσουν ώστε να τα κλικάρεις.

Αυτή η απάτη είναι εντάξει, έτσι;

Αλλά το να μοιραστεί ο άλλος δωρεάν μια ταινία είναι κακό;

Και να σας θυμίσω και κάτι ακόμα: Αν αγοράσεις ταινίες, βιβλία, δίσκους, και τα λοιπά από παλαιοπωλείο, ούτε γι’αυτά παίρνει λεφτά ο παραγωγός/εκδότης ή ο δημιουργός/συγγραφέας. Μόνο ο παλαιοπώλης παίρνει (λίγα) λεφτά. Και όμως είναι νόμιμο. Ο άλλος πουλάει κάτι που έχει ήδη πουληθεί – αλλά είναι νόμιμο.

Το ίδιο συμβαίνει και στο διαδίκτυο, απλώς είναι δωρεάν. Γιατί να είναι παράνομο;

Κάποιος μάς δουλεύει;

 

Όπως υποσχέθηκα, έχω ακόμα αρκετά να γράψω για το θέμα, και θα το κάνω, σύντομα. Αλλά για την ώρα ένα απλό ενδιάμεσο κομμάτι στην αφήγησή μας...

Σκεφτείτε το εξής: αυτά τα πρόστιμα για την «πειρατεία» είναι από τα χειρότερα – ίσως τα χειρότερα – της υφηλίου τούτη τη στιγμή.

Και σε ποια χώρα επιβάλλονται; Στην Ελλάδα.

Η κυβέρνηση που τα επιβάλλει τι έχει κάνει για την Ελλάδα;

Έχει μειώσει τους φόρους; Όχι. Τους έχει αυξήσει.

Έχει μειώσει τους βασικούς λογαριασμούς (ρεύμα, νερό, τηλεπικοινωνίες, κτλ); Όχι. Τους έχει αυξήσει.

Έχει μειώσει τις τιμές των βασικών προϊόντων; Όχι. Τις έχει αυξήσει.

Έχει κάνει καλύτερες τις συνθήκες για τους ελεύθερους επαγγελματίες; Όχι. Τις έχει κάνει χειρότερες. (Αρνούμαι να φάω χώρο για περισσότερη ανάλυση εδώ.)

Έχει, μήπως, παρ’ελπίδα αυξήσει τους γαμημένους μισθούς; Μόνο υποτυπωδώς, για να πει ότι, δήθεν, έκανε κάτι. Οι συνθήκες διαβίωσης στη χώρα (η αναλογία εσόδων/εξόδων του μέσου πολίτη) συνεχώς χειροτερεύουν, και είναι από τις χειρότερες στην Ευρώπη.

Αν η κυβέρνηση είχε φτιάξει ΟΛΑ αυτά, αν τα είχε βελτιώσει, και ζούσες πληρώνοντας 50 € λογαριασμούς τον μήνα και 200 € για άλλα έξοδα διαβίωσης, τότε θα μπορούσαμε να πούμε, Εντάξει, ίσως τα πρόστιμα για την ιντερνετική «πειρατεία» να μην είναι και τόσο τρελά. Αφού ο πολίτης ζει «τζαμπέ», ας πληρώσει και για καμιά ταινία! Τι να το κάνει να του μένουν τόσα λεφτά;

Όμως τώρα ο μέσος πολίτης πρέπει να πληρώσει το νοίκι του, τους λογαριασμούς του, τα φαγητά του, και τα λοιπά και τα λοιπά... και μετά δεν μπορεί να δει κιόλας μια δωρεάν ταινία που αλλιώς θα κατέβαζε από το ίντερνετ! Άρα, ακόμα χειρότερες συνθήκες διαβίωσης...

Και ποιον μέσα στη χώρα μας ωφελεί αυτό; Ωφελεί, μήπως, την οικονομία μας; Έχουμε εμείς παραγωγούς ταινιών και μεγάλες δισκογραφικές εταιρείες; Όχι. Δεν ξέρω τι έσοδα έχουν αυτοί στην Ελλάδα, αλλά μπορεί να είναι και σαν τα δικά μου ως συγγραφέας: δηλαδή, 0 €/μήνα, κατά μέσο όρο.

Οπότε, αν υποθέσεις ότι προστατεύουν καν κάποια οικονομία αυτά τα τρελά πρόστιμα, προστατεύουν, όχι τη δική μας, αλλά την οικονομία του Χόλιγουντ και άλλων χωρών.

Τι δουλειά έχουμε εμείς να προστατεύουμε την οικονομία του Χόλιγουντ; Μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα;

Η πιο ανώμαλη και παλαβή κυβέρνηση που έχει ποτέ περάσει από εδώ... Αντί να προστατεύει τους πολίτες της, όπως κάνουν στις πολιτισμένες χώρες, τους ρίχνει στο χαντάκι συνεχώς. Είναι χειρότεροι ακόμα κι από τον Τραμπ. Ο Τραμπ, τουλάχιστον, βάζει δασμούς επειδή προσπαθεί να μειώσει τους φόρος των πολιτών του. Εδώ δεν προσπαθούν να μειώσουν τους φόρους, αλλά να τους αυξήσουν και να τους μπουστάρουν με επιπλέον πρόστιμα!

Να δούμε τι άλλο έχουμε να δούμε μέχρι να ξεκουμπιστούν πια και να ησυχάσουμε.

 

Ναι, ήρθε και στην Ελλάδα. Ο Ιντερνετικός Φασισμός. Ορισμένοι κάνουν σαν να μην το ξέραμε ήδη. Το ξέραμε, όμως. Και σχεδόν κανένας δεν διαμαρτυρήθηκε· όλοι έκαναν μόκο. (Τι έκπληξη σε τούτη τη χώρα...)

Εντάξει, δεν είμαστε οι μόνοι που έχουμε πέσει στον Ιντερνετικό Φασισμό (750 € πρόστιμο, για όσους δεν ξέρουν, και έχεις bonus αν το ξανακάνεις: 1500 € – μια ευγενική προσφορά του Mitsotakis Foundation – όσοι τον ψηφίσατε να το ξανακάνετε, για να έχει κι άλλα καλούδια), αλλά είμαστε από τους χειρότερους της υφηλίου. Ως συνήθως.

Το βασικό θέμα τώρα είναι ότι κυνηγάνε τους ιδιώτες που κατεβάζουν (και καλά) "παράνομο"/"πειρατικό" υλικό. Πσςςς... Τι λέτε, ρε πούστηδες; Λες και όλη αυτή η χώρα δεν είναι μια μαζική παρανομία και γενικευμένη πειρατεία...

Οπότε, αν σε πιάσουν – εσένα κι εμένα – να κατεβάζεις, ας πούμε, μια ταινία, θα φας 750 € πρόστιμο (και bonus για επανάληψη), γιατί κάπως πρέπει να ζήσει και η Κυβέρνηση, βρε αδελφέ. Κλέφτες να γίνουν;

Και με όλα αυτά αρχίζει η παράνοια, φυσικά. Πώς να κρυφτούμε; Τι να κάνουμε; Και τα λοιπά και τα λοιπά.

(Παρεμπιπτόντως, αν θέλετε να βλέπετε τι γίνεται παγκοσμίως με αυτά τα θέματα κυνηγητού για τα copyright, τα torrents, κτλ, προτείνω το TorrentFreak. Εκεί βλέπεις πολλά έκτροπα ανά τον κόσμο.)

Έχω διάφορα να πω για το θέμα, αλλά θα ξεκινήσω από τα χρηστικά – πώς να κρυφτείς.

(Και εδώ, πριν αρχίσουμε, ένα disclaimer: Αν κάνετε κάτι από τα παρακάτω, το κάνετε με δική σας πρωτοβουλία και δική σας θέληση. Εγώ δεν προτείνω σε κανέναν να κάνει τίποτα· απλώς αναφέρω μερικά πράγματα πληροφοριακά, συζητητικά. Ούτε προτρέπω σε παράνομες ενέργειες, σε καμία περίπτωση.)

Κατά πρώτον, κανένας δεν μπορεί να σου εγγυηθεί απόλυτα ότι θα σε κρύψει. Αυτό είναι μύθος, ο οποίος, μάλιστα, βολεύει διάφορους, πρώτους απ’όλους τους παρόχους VPN, που κι αυτοί, βέβαια, θέλουν να βγάλουν κάνα φράγκο από την όλη υπόθεση της γενικευμένης παράνοιας του κυνηγητού.

Το VPN σίγουρα κρύβει την IP σε όλο το σύστημα και κωδικοποιεί τα δεδομένα που στέλνονται προς/από το σύστημα. Δεν το αμφιβάλλω. Ωστόσο, σε αντίθεση με άλλους, δεν θα πρότεινα το πληρωμένο VPN για τους εξής λόγους: Ο πάροχος του VPN θα έχει τα στοιχεία σου (email και αριθμό τραπεζικής κάρτας, στην καλύτερη περίπτωση – επικίνδυνο: ειδικά ο αριθμός της κάρτας) και, άρα, μπορεί να σε πουλήσει οποιαδήποτε στιγμή. Μα – θα το κάνει; Θα το κάνει αν πάει εκεί η αστυνομία με κάποιο ένταλμα. Θα τα δώσει όλα. Επιπλέον, δεν μπορείς ποτέ να είσαι απόλυτα βέβαιος πώς ακριβώς διαχειρίζεται τα δεδομένα σου ανά πάσα στιγμή.

Ποιες είναι οι εναλλακτικές, όμως; Υπάρχουν;

Φυσικά και υπάρχουν.

Η καλύτερη λύση, πάντα, για να κρυφτείς είναι να είσαι ευέλικτος. Αυτό είναι παλιά σοφία. Όταν μένεις στην ίδια θέση, εντοπίζεσαι πιο εύκολα. Όταν κινείσαι χαοτικά, εντοπίζεσαι πιο δύσκολα. Αν πληρώνεις για ένα VPN, είσαι σε μία θέση. Είσαι ευάλωτος. Ναι μεν μπορεί να είναι οχυρωμένη θέση (στην καλή περίπτωση) αλλά είναι μία θέση. Είσαι στάσιμος.

Το καλύτερο, κατά τη γνώμη μου, είναι να μετακινείσαι.

Το Firefox (και άλλα browser) έχουν δωρεάν – τονίζω το δωρεάν – extesions με VPN. Βάλε μερικά από αυτά και άλλαζε. Δεν έχουν τα δεδομένα σου, ούτε αριθμό τραπεζικής κάρτας. Αν θες να πας κάπου κρυφά για λίγο, είναι μια χαρά. Αν θες να προσπεράσεις κάποιο μπλοκαρισμένο ιστότοπο, είναι επίσης μια χαρά. Και κανένας δεν ξέρει ποιος είσαι. (Κι αυτές οι υπηρεσίες ίσως να πουλάνε κάποια δεδομένα που πιάνουν, αλλά τουλάχιστον δεν τους έχεις δώσει βασικά στοιχεία όπως το email ή τον αριθμό της τραπεζικής κάρτας. Δεν ξέρουν ποιος μπορεί να είσαι, και δεν τους ενδιαφέρει· χιλιάδες χρήστες μπαινοβγαίνουν σε δωρεάν υπηρεσίες.)

Για torrents προτείνω το ίδιο: δωρεάν VPN. Ναι, υπάρχουν και είναι αρκετά καλά αν δεν σε ενδιαφέρει να κατεβάζεις πράγματα 24/7. Κρύβουν όντως την IP από τη λίστα με τους άλλους peers· το δοκίμασα από περιέργεια, και όντως πιάνει, ενώ, σε αντίθεση, το proxy δεν πιάνει σε περιπτώσεις με magnet link (που είναι και τα περισσότερα πλέον) τα οποία χρησιμοποιούν UDP και DHT. Η IP σου φαίνεται μέσα στη λίστα. Ίσως – ίσως – ο ISP να μη μπορεί να δει τι κάνεις αλλά να βλέπει ότι έρχεσαι σε επαφή με το proxy (τουλάχιστον, sites όπως το IPLeak βγάζουν κενό, όχι την IP σου), αλλά και πάλι δεν είναι βέβαιο: και το να φαίνεσαι μες στη λίστα με τους peers είναι πάντα ριψοκίνδυνο για διάφορους λόγους. Αλλά και το να πληρώνεις για VPN αν δεν κατεβάζεις torrents καθημερινά είναι βλακεία· είναι σαν να πληρώνεις εν μέρει το πρόστιμο του Μητσοτάκη αλλά να το πληρώνεις σε άλλον. Οπότε, η καλύτερη λύση είναι το δωρεάν VPN· ψάξτε τα και θα δείτε ότι υπάρχουν, και είναι αρκετά καλά. Απλώς σε διάφορες ιστοσελίδες προωθούν τα πληρωμένα γιατί ίσως έχουν κάτι να κερδίσουν από αυτό. Εν μέρει μού δίνεται η εντύπωση ότι η όλη παράνοια του σημερινού κυνηγητού έχει δημιουργηθεί για να στραφεί όλος ο κόσμος στα VPN και να πρέπει να πληρώνει κι άλλη ταρίφα μαζί με όλους τους υπόλοιπους λογαριασμούς που ήδη πληρώνει.

Καλό είναι να αλλάζεις το VPN, να μην είσαι σταθερός.

Επίσης, το IPLeak είναι ένα καλό site που τσεκάρει αν είναι κρυμμένη η IP σου σου. (Υπάρχουν κι άλλα παρόμοια, φυσικά.) Και αυτό το site παρακολουθεί όλα τα torrents και δείχνει ποιες IP τα κατεβάζουν. Και όμως είναι αλήθεια. Τρομαχτικό, αλλά ισχύει. Ευτυχώς δεν φαίνεται να κρατά μεγάλο log.

Και γενικά μια καλή τακτική, εκτός από την κίνηση, είναι, αν θέλεις οπωσδήποτε να κάνεις κάτι «απαγορευμένο», να μην το κάνεις για πολλή ώρα. Μπες, κάνε τη δουλειά σου, στρίψε α λα γαλλικά· τέλος. Ο χρόνος μετρά εναντίον σου άμα σε κυνηγάνε.

Μερικές συμβουλές bonus:

Μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ τυχαία websites που σου ζητάνε τα στοιχεία σου – αριθμούς τραπεζικών καρτών συνήθως – για να δεις ταινίες ή να κατεβάσεις πράγματα. Το 90% από αυτά είναι απάτες: ή από λαμόγια που προσπαθούν να πάρουν λεφτά, ή από μυστικές υπηρεσίες που προσπαθούν να μαγκώσουν κόσμο. ΠΟΤΕ δεν δίνουμε τα στοιχεία μας σε ΚΑΝΕΝΑΝ στο διαδίκτυο, εκτός αν είναι το site της τράπεζάς μας, η Εφορία, ή κάποιος άλλος που εμπιστευόμαστε. (Εντάξει, την Εφορία του Μητσοτάκη δεν είναι να την εμπιστεύεσαι κιόλας, αλλά είναι αναγκαίο κακό.)

Υπάρχουν κάποια άλλα websites που σου λένε να κατεβάσεις το τάδε πρόγραμμα (με προέκταση .exe) προκειμένου να κατεβάσεις άλλα πράγματα, όπως τραγούδια ή ταινίες... ΠΟΤΕ μην το κάνεις αυτό. Ποτέ μην φορτώνεις μες στο σύστημά σου τα προγράμματα του καθενός. Αν φορτώσεις μες στο σύστημά σου ένα αρχείο .exe, μπορεί να κάνει οτιδήποτε: υποκλοπές δεδομένων, υποκλοπές από πληκτρολόγιο, διαγραφές αρχείων – τα πάντα. Και δεν είναι δύσκολο να γράψεις τέτοιο πρόγραμμα που κάνει ζημιές: κι εγώ μπορώ να σου γράψω ένα. Δεν είναι κάτι το σπάνιο. Το app αυτό μπορεί από τη μια να σε αφήνει να κατεβάζεις πράγματα, και από την άλλη να σε κλέβει. Μπορεί ακόμα και να είναι της αστυνομίας. Μπορεί να είναι οτιδήποτε. ΠΟΤΕ δεν φορτώνουμε άγνωστα προγράμματα (κατάληξη .exe συνήθως για τα Windows) στον Η/Υ μας.

Σε ορισμένα website μπορεί να σου λέει «κάνε κλικ εδώ για να κατεβάσεις την τάδε ταινία», αλλά, αν κάνεις κλικ, βλέπεις ότι το αρχείο προς κατέβασμα δεν είναι κάτι με κατάληξη αρχείου βίντεο (όπως .avi ή .mp4)· είναι κάτι με κατάληξη .exe, ή τίποτα το τελείως άγνωστο. ΠΟΤΕ δεν το κατεβάζουμε αυτό. Αμέσως διακόπτουμε τη σύνδεση. Κατά πάσα πιθανότητα είναι απάτη. Αν το αρχείο είναι συμπιεσμένο, όπως τύπου .zip, τότε μπορείς να το κατεβάσεις απλά και μόνο για να δεις τι περιέχει. Αν περιέχει κάτι ύποπτο (όπως .exe), ΠΟΤΕ δεν το κλικάρουμε. Σβήνουμε αμέσως τα πάντα από το σύστημα.

Ακόμα μία καλή πρακτική για να ακολουθείς: Κάθε φορά που τελειώνεις τις δουλειές στο διαδίκτυο να σβήνεις τα πάντα από το browser – κωδικούς, ιστορικό, cookies, κτλ. Όλα τα browser σού δίνουν αυτή τη δυνατότητα (κι αν κάποιο δεν σ’τη δίνει είναι ύποπτο· μην το χρησιμοποιείς). Συνήθως, πατώντας Shift + Ctrl + Del μπορείς να σβήσεις τα πάντα. Και να τα σβήνεις. Πάντα να σβήνεις τα πάντα μετά από μια χρήση του διαδικτύου· και ορισμένες φορές να τα σβήνεις και εν μέσω χρήσης, αν νομίζεις ότι έχεις μπει σε «ευαίσθητες» ιστοσελίδες. Έτσι κανείς δεν μπορεί να σου κλέψει κωδικούς ή να δει το ιστορικό σου ή να σε παρακολουθήσει για πολύ με cookies. Σε τέτοια θέματα, είναι καλό να είσαι τελείως παρανοϊκός.

Κι αν θες ακόμα περισσότερη ιδιωτικότητα, τότε Tor Browser. Όμως αυτό σε καθυστερεί γιατί πάει πάντα μέσω proxy. Δεν είναι καλό για απλές καθημερινές δουλειές. Είναι καλό μόνο για ιδιαίτερες περιπτώσεις.

Αν συστηματικά σβήνεις τα δεδομένα από το browser σου, είσαι αρκετά καλυμμένος. Σβήνεις τα ίχνη σου.

*

Σε επόμενη ανάρτηση θα συνεχίσω με κάποιες γενικές σκέψεις για το θέμα του Ιντερνετικού Φασισμού.

 

Αυτός ή ο Σκέλετορ είναι ο οποίος κάνει διακοπές στην Ελλάδα (ναι, ακόμα κι αυτός), ή κάποιος που έχει χάσει όλο του το κρέας λόγω θερμότητας και μητσοτακικής οικονομίας.

Μυστηριακές Οντότητες

 

Εδώ και μερικά χρόνια, που έχω αρχίσει πια να γερνάω, έχει αρχίσει πραγματικά να με παραξενεύει το φαινόμενο των τρολ. Όσοι κυκλοφορείτε στο διαδίκτυο μάλλον θα ξέρετε τι είναι τα τρολ. Αν δεν ξέρετε, μπορείτε να το ψάξετε στη Wikipedia· υπάρχει ορισμός. Εγώ θα το πω εδώ με δυο λόγια, για να ξέρουμε για τι μιλάμε. Τα τρολ είναι αυτά τα άτομα που, συνήθως στα social media ή μέσω email ή κάποιας άλλης πλατφόρμας, στέλνουν διάφορα παρενοχλητικά μηνύματα, ή έρχονται και κάνουν like/reblog/repost με διάφορα χαζά ή προσβλητικά ονόματα στο account τους ή ανόητες εικόνες στο προφίλ τους.

Νομίζω ότι τα τρολ έχουν ένα κάποιο ενδιαφέρον από κοινωνική και ψυχολογική άποψη. Προσωπικά, παραδέχομαι ότι με εκπλήσσει η συμπεριφορά και τα κίνητρά τους. Ίσως να μην ξέρω πολλά από social media· τα βαριόμουν ανέκαθεν, ποτέ δεν συμμετείχα πολύ στην όλη «πάρλα» τους: πολύ απλά αισθάνομαι πως χάνω χρόνο έτσι ενώ θα μπορούσα να κάνω κάτι άλλο που με ευχαριστεί περισσότερο. Ωστόσο, νομίζω πως και για πολλούς που κυκλοφορούν τακτικά στα social media τα τρολ αποτελούν μυστήριο.

Μπορώ να καταλάβω τα πολιτικά τρολ, ίσως. Δηλαδή, τα τρολ που προσπαθούν να προωθήσουν κάποια πολιτική ατζέντα, και επιδιώκουν να σαμποτάρουν πολιτικές συζητήσεις ή να διώξουν πολιτικούς αντιπάλους. Αυτό ανέκαθεν γινόταν από διάφορους δολιοφθορείς μέσα στις κοινωνίες· δεν είναι πρωτότυπο. Απλώς δεν υπήρχαν τα social media τότε.

Είναι, όμως, και κάποια τρολ που αληθινά με εκπλήσσουν, όπως αυτά που βλέπω εγώ άμεσα. Είναι ορισμένα άτομα που, προφανώς χρησιμοποιώντας διάφορα account, μου στέλνουν ανόητα προσωπικά μηνύματα – μπορεί απλά να σε χαιρετάνε σαν να σε ξέρουν, ή να σου κάνουν μια ανόητη πρόταση, ή μια χαζή ερωτική προσέγγιση – τέτοιου είδους πράγματα. Επίσης, εμφανίζονται με ποικίλα χαζά ονόματα και εικονίτσες στα προφίλ τους. Και αυτά γίνονται κατ’εξακολούθηση εδώ και... πολλά χρόνια. Για να είμαι ειλικρινής, δεν θυμάμαι από πότε. Δεν είναι, πάντως, κάτι το καινούργιο.

Και έχει ενδιαφέρον να αναρωτηθεί κανείς τι είδους άτομα μπορεί να είναι αυτά τα τρολ, και τι κίνητρα ή σκοπό μπορεί να έχουν. Εγώ δεν είμαι πολιτικό πρόσωπο για να θέλει κάποιος δολιοφθορέας να με σαμποτάρει. Και υποθέτω πως το ίδιο συμβαίνει και σε πολλά άλλα άτομα στο διαδίκτυο: δέχεστε αυτού του είδους την ψυχολογική επίθεση από τρολ, αλλά δεν είστε τίποτα το ιδιαίτερο μέσα στην κοινωνία: δεν είστε πολιτικοί, ή επικίνδυνοι δημοσιογράφοι, ούτε έχετε κάποια θέση που να έχει νόημα κάποιος να θέλει να σας προκαλέσει πρόβλημα. Ωστόσο, διάφορα τρολάκια έρχονται σαν χριστουγεννιάτικοι καλικάντζαροι...

Δεν μπορώ να ξέρω για την περίπτωση του καθενός, φυσικά, αλλά ξέρω τη δική μου, και προσπαθώ να αναρωτηθώ, βάσει απλής λογικής, τι κίνητρα ή σκοπό μπορεί να έχουν αυτά τα τρολ, και τι είδους άνθρωποι μπορεί να είναι.

Και τίποτα δεν βγάζει νόημα! Σοβαρά μιλάω.

Ας τα πάρουμε ένα-ένα, για πλάκα.

Πρώτον, υπάρχει ένα θέμα χρόνου. Όσο γερνάω (αλλά και εδώ και αρκετά χρόνια) δεν θέλω να χάνω άδικα τον χρόνο μου. Αυτά τα τρολ πόσο χρόνο αφιερώνουν για εμένα; Ακόμα και μερικά δεκάλεπτα να κόψεις από τη ζωή σου για να κάνεις κάτι τέτοιο, δεν είναι πολύ; Να κάτσεις να φτιάξεις account, να βάλεις εικόνα, να βάλεις κάποιο περίεργο όνομα, να έρθεις να γράψεις κάτι στον άλλο... Πολύ χάσιμο χρόνου. Εγώ δεν μπορώ να φανταστώ τον εαυτό μου να το κάνει αυτό για κάποιον άλλο, ακόμα κι αν τον αντιπαθούσα. Γιατί το κάνουν τα τρολ; Τι κίνητρο έχουν;

Ένα κίνητρο μπορείς να πεις ότι είναι η αντιπάθεια. Για κάποιο μυστηριώδη λόγο, με αντιπαθούν πολύ, σαν να τους έχω κάνει κάποιο κακό. Αλλά, και πάλι, ώς πότε θα χάνουν τον χρόνο τους έτσι για εμένα; (Αυτές οι ιστορίες έχουν κρατήσει χρόνια· δεν είναι χτεσινές.)

Μια άλλη υπόθεση είναι ότι μπορεί να με θεωρούν καραγκιόζη και να το κάνουν για πλάκα. Όμως, ξαναλέω, ώς πότε;

Μια τρίτη υπόθεση είναι ότι προσπαθούν να πετύχουν κάτι με εμένα, όπως, πχ, να με κάνουν να σταματήσω να γράφω ή να δημοσιεύω.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, το λογικό είναι ότι το τρολ περιμένει κάποιο αποτέλεσμα, έχει κάποιο σκοπό.

Αν ο σκοπός του είναι η ψυχική του ικανοποίηση – ότι κάνει κάτι ενάντια σε κάποιον που αντιπαθεί – δεν έχει ακόμα ικανοποιήσει την ανωμαλία του;

Αν ο σκοπός του είναι να κάνει πλάκα, δεν θα περίμενε κάποια αντίδραση από τον στόχο του; Εγώ δεν έχω καμία αντίδραση. Το πολύ-πολύ να μπλοκάρω κανένα τρολ αν έχω όρεξη – πράγμα το οποίο δεν έχει νόημα, γιατί απλά το τρολ θα φτιάξει άλλο account και θα ξανάρθει. Αυτό δεν έχει πλάκα. Λογικά, κάποιος που ήθελε να κάνει πλάκα θα είχε, εδώ και χρόνια, βαρεθεί και θα είχε φύγει.

Αν ο σκοπός είναι να με κάνουν να σταματήσω να γράφω ή να δημοσιεύω, τότε θα έπρεπε να έχουν κάποιο χρονικό όριο κατά νου. Όταν προβαίνεις σε μια δραστηριότητα ενάντια σε κάποιον θέλοντας να πετύχεις κάτι, θέλεις και να το πετύχεις σε συγκεκριμένο χρόνο. Σε μερικούς μήνες· άντε, το πολύ, σε μερικά χρόνια. Στη δική μου περίπτωση, έχουν περάσει χρόνια και ζαμάνια και δεν έχω αλλάξει κάτι: ό,τι έκανα κάνω, και αυτό θα κάνω πάντα. Δεν ασχολούμαι με τα τρολ. Και αυτό νομίζω πως είναι καταφανές, ακόμα κι αν το τρολ είναι χαζό. Επομένως, με ποιο σκεπτικό συνεχίζει; Αν θες να γκρεμίσεις έναν τοίχο και τον κοπανάς με τη γροθιά σου για χρόνια, ο τοίχος θα πέσει; Δε θα πέσει. Οπότε απλά σηκώνεσαι και φεύγεις. Φτάνεις ένα χρονικό όριο και μετά αποφασίζεις ότι δεν έχει πια νόημα να ασχολείσαι. Το τρολ, όμως, συνεχίζει... Γιατί;

Υπάρχει μια θεωρία σύμφωνα με την οποία κάποιος πληρώνει τα τρολ για να κάνουν αυτή τη δουλειά. Αλλά, αν κάποιος τα πληρώνει, πάλι θα έχει κάποιο σκοπό, κάτι θα θέλει να πετύχει. Από τη στιγμή που βλέπει ότι εγώ δεν αλλάζω τίποτα στη συμπεριφορά μου, γιατί να συνεχίζει να πληρώνει για εμένα; Μαλάκας είναι; Οπότε, ουσιαστικά, ούτε αυτό βγάζει νόημα.

Σύμφωνα με μια άλλη θεωρία (που δεν είναι μόνο θεωρία· είχε βγει στα φόρα σε κάποια φάση: το έκανε το Facebook), υπάρχουν ψυχολόγοι μπλεγμένοι μέσα στα social media που κάνουν διάφορα πράγματα για να δουν την αντίδραση των άλλων. Αλλά εγώ δεν έχω αντίδραση, εδώ και χρόνια. Απλά τους αγνοώ και κάνω τη δουλειά μου. Τι το ενδιαφέρον βρίσκουν; Οπότε – πάλι – δεν βγάζει νόημα.

Κι ας πιάσουμε και μια τελείως παρανοϊκή θεωρία, αφού τις έχουμε εξαντλήσει όλες: Τα τρολ δεν είναι άνθρωποι. Μοιάζουν με ανθρώπους αλλά, στην πραγματικότητα, δεν είναι. Είναι κάτι άλλο, όπως εκείνα τα τέρατα από το They Live. Οπότε, σε αυτή την περίπτωση, δεν μπορείς να ξέρεις ποια είναι τα κίνητρα και οι σκοποί τους. Είναι κάτι σαν «Κθούλου». Είναι ακατανόητοι. Οπότε, βγάζουν νόημα.

Αλλά, εντάξει, δεν είναι ανάγκη να γινόμαστε και τελείως παρανοϊκοί.

Προφανώς, κάποια λογική εξήγηση υπάρχει για τέτοιου είδους συμπεριφορές, αλλά εγώ δεν μπορώ να την καταλάβω. Τουλάχιστον, όχι στη δική μου περίπτωση ή άλλων ανθρώπων που δεν είναι ούτε πολιτικοί, ούτε δημοσιογράφοι, ούτε κάτι άλλο που θα μπορούσε να θεωρηθεί επικίνδυνο ή ότι έχει διευρυμένη επιρροή και θέλεις να το σαμποτάρεις. Που, ακόμα κι αν ίσχυε αυτό, στη δική μου περίπτωση κάποιος έξυπνος θα έπρεπε ήδη να έχει καταλάβει ότι δεν μπορεί να με σαμποτάρει με ψυχολογικές μεθόδους, οπότε είναι ανούσιο αυτό που κάνει.

Και τώρα μπορεί κάποιος να πει: Να κοίτα, τώρα αντιδράς στα τρολ αφού γράφεις αυτό το άρθρο. Και όντως αντιδρώ, αλλά κυρίως επειδή θέλω κάτι να γράψω στα Σκιώδη Παραλειπόμενα και, τελευταία, δεν έχω και πολύ υλικό, δυστυχώς. Επιπλέον, δεν νομίζω ότι είναι ακριβώς αυτή η αντίδραση που ένα τρολ θα ήθελε, εκτός αν είναι ψυχολόγος. Αλλά, αν είναι ψυχολόγος, θα έπρεπε να ξέρει ότι τώρα απλά παίρνω την αρνητική ενέργεια και τη μετατρέπω σε θετική, γράφοντας κάτι που είναι τροφή για σκέψη και έχει από μόνο του κάποιο κοινωνικό ενδιαφέρον.

*

Πέρα από αυτά, είναι και κάποια πράγματα που γενικά μοιάζουν αξιοσημείωτα και αξιοπερίεργα μέσα στην ελληνική κοινωνία που ζούμε.

Πιάσε τώρα να δεις κατάσταση, να δεις τι ζούμε:

Εγώ γράφω πλέον τριάντα χρόνια λογοτεχνία, και δεν το κρύβω. Έχω δημοσιεύσει πολλά βιβλία, και δεν είναι της πλάκας: είναι καλογραμμένα. (Όχι, δεν είμαι εγωιστής· απλά μπορώ να κρίνω κάποια πράγματα αρκετά αντικειμενικά ύστερα από τόση ενασχόληση με το αντικείμενο.) Βάσει λογικής – βάσει παλαιότητας, αν μη τι άλλο – θα έπρεπε να έχει δημιουργηθεί γύρω μου ένα fan base απ’όπου θα έρχονταν κάποιες σταθερές δωρεές κάθε μήνα. Αλλά αυτό δεν συμβαίνει. Δωρεές έρχονται αραιά και πού, και ούτε υπάρχει κανένα άλλο ίχνος ότι έχω μαζέψει σταθερούς οπαδούς.

Αν κάποιος άνθρωπος γράφει 30 χρόνια και δεν μπορεί να συμβεί αυτό, τότε αναρωτηθείτε σε τι είδους κοινωνία ζούμε...

Και, παρότι δεν συμβαίνει αυτό, συμβαίνει το άλλο: εμφανίζονται τρολ και μου γράφουν μαλακίες. Δηλαδή, δεν εμφανίζεται συχνά κάποιος που να δίνει κάτι το θετικό, αλλά εμφανίζεται συχνότερα κάποιος που δίνει κάτι το αρνητικό, επειδή... ξέρω γω... με αντιπαθεί, υποθέτω, για δικούς του λόγους. Η αντιπάθειά του (αν είναι όντως θέμα αντιπάθειας) τον ωθεί να έρθει και να κάνει το τρολ. Αλλά δεν υπάρχει και το ανάποδο σε παρόμοια έκταση: δηλαδή, κάποιοι να έρχονται και, σε μόνιμη βάση, να κάνουν δωρεές ώστε να παίρνεις κάτι κάθε μήνα.

Τι σου λέει εσένα αυτό για την κοινωνία στην οποία ζούμε; Έχεις μια κοινωνία που το καλό γίνεται με πολύ δυσκολία, αλλά το κακό γίνεται πολύ πιο εύκολα.

Δεν είναι θλιβερή η κατάσταση;

Πώς μετά να αναπτυχθεί η τέχνη ή οτιδήποτε άλλο το δημιουργικό; Όλα αυτά, για να εξαπλωθούν μέσα στην κοινωνία, και να έχεις κάτι το πραγματικά καλό και ενθουσιαστικό, απαιτούν να υπάρχει η δυνατότητα να σχηματιστεί ένα fan base που θα είναι δραστήριο και θα εξαπλώνει τα πράγματα και θα υποστηρίζει και τους δημιουργικούς ανθρώπους.

Το βλέπετε αυτό να συμβαίνει κάπου εδώ γύρω; Ούτε με τηλεσκόπιο...

Είναι σαν να βρισκόμαστε θαμμένοι μέσα σε έναν κοινωνικό βούρκο ατελείωτης βαρεμάρας, όπου όλοι το μόνο με το οποίο φαίνεται να ασχολούνται είναι οι επαναλαμβανόμενες πολιτικές φιλονικίες που δεν οδηγούν πουθενά και κάποιες χλιαρές παράπλευρες δραστηριότητες απλά και μόνο για να μην πούμε ότι είμαστε τελείως αποτελματωμένοι.