ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΕΣ

Imaginary Worlds
του Lin Carter

 

Έχοντας διαβάσει (και σχολιάσει) το Wizardry and Wild Romance του Michael Moorcock, είχα κάνει όρεξη να προχωρήσω σε κάτι παρόμοιο· κι αφού κι ο ίδιος ο Moorcock προτείνει το Imaginary Worlds, προχώρησα προς τα εκεί.

Είναι κι αυτό, φυσικά, μια πραγματεία για τη φανταστική λογοτεχνία, αλλά, παρότι έχει ομοιότητες με το Wizardry and Wild Romance, δεν είναι το ίδιο πράγμα. Ο Moorcock κρίνει, κυρίως, την εποχή του· ο Lin Carter μιλά πιο διαχρονικά και πιο ιστορικά (αν και την κρίνει, εν μέρει, και την εποχή του σ’ένα σημείο). Ξεκινά, μάλιστα, διευκρινίζοντας τι εννοεί λέγοντας «φανταστική λογοτεχνία» – fantasy – ώστε να μην υπάρχουν παρεξηγήσεις:

Και, για να είμαι ειλικρινής, συμφωνώ απόλυτα με αυτό τον ορισμό. Το ίδιο εννοώ κι εγώ, συνήθως, όταν λέω «φανταστική λογοτεχνία».

Μετά από αυτό, ο Carter μάς κάνει μια ιστορική αναδρομή από τις απαρχές της φανταστικής λογοτεχνίας. Ξεκινά από εκείνα τα παλιά έπη, όπως του Γκίλγκαμες, του Ομήρου, του Μπέογουλφ. Τα θεωρεί αρχές της φανταστικής λογοτεχνίας, και θα έλεγα πως έχει δίκιο. Συνεχίζει πηγαίνοντας στους Προραφαηλίτες και τον Ρομαντισμό. Αναφέρει τον William Morris, τον οποίο δείχνει να θαυμάζει πολύ (και τον οποίο με έκανε να σκοπεύω να διαβάσω σύντομα). Ύστερα, πηγαίνει στους πιο γνωστούς: τον Dunsany, τον Lovecraft, τον R.E. Howard. Λέει για το θρυλικό περιοδικό Weird Tales. Φτάνει στον C.S. Lewis και στον Tolkien. Γράφει για όλα αυτά με πάρα πολλές λεπτομέρειες – και αναφέρει, ουσιαστικά, περισσότερα απ’όσα αναφέρω εγώ εδώ. Μπορείς, όντως, να γνωρίσεις πολλούς συγγραφείς από τα γραφόμενα του Carter. Αλλά οι λεπτομέρειες είναι, πραγματικά, τόσες πολλές που, από τη μια, τον θαυμάζεις – αναρωτιέσαι πόσο να είχε ασχοληθεί για να τις συγκεντρώσει – από την άλλη, σε κουράζει. Είχε φτάσει ένα σημείο που σκεφτόμουν: Πότε θα τελειώσουμε; Πότε θα πάμε στα παρακάτω που μας υποσχέθηκε;

Γιατί, ναι, στην αρχή είχε υποσχεθεί ότι θα γράψει και άλλα, πιο σχετικά με τη δημιουργία φανταστικών κόσμων.

Δεν ήταν, όμως, ακόμα η ώρα να πάμε εκεί. Μετά από όλους αυτούς που λεπτομερειακά μάς αναφέρει, μας πηγαίνει στην εποχή του, όπου, εκτός των άλλων, αναφέρει και τον εαυτό του, και γράφει για το πόσο εναντίον του sword-and-sorcery, της ηρωικής φαντασίας, είναι οι «επίσημοι», οι mainstream, κριτικοί της εποχής του, και πόσο λάθος κάνουν. Μιλά, επίσης, για μια ομάδα που είχε φτιάξει ο ίδιος μαζί με μερικούς άλλους συγγραφείς, τη S.A.G.A. – The Swordsmen and Sorcerers' Guild of America, Ltd. (που τα αρχικά της, αν το προσέξεις, βγάζουν SAGA μόνο με αρκετή φαντασία!). Και, γενικά, μου φάνηκε ότι προωθεί, άθελά του ίσως, κάτι που ποτέ δεν μου άρεσε αλλά, δυστυχώς, το συναντάμε συχνά στο είδος της φανταστικής λογοτεχνίας: ένα κλίμα κλίκας. Μια νοοτροπία τύπου εμείς-και-αυτοί: εμείς είμαστε «οι πολιορκημένοι», αυτοί είναι «οι άλλοι», και πρέπει να υπερασπιστούμε το έδαφός μας. Και ίσως αυτό να ισχύει, εν μέρει και ώς ένα βαθμό – και τότε και σήμερα – αλλά ποτέ δεν θεωρούσα καλό να το καλλιεργεί κανείς ως κλίμα. Βγάζει κάτι το αρνητικό. Το θέμα δεν είναι να δημιουργούνται «κρυφές ομάδες». Το θέμα είναι η τέχνη να ανοίγεται, να απλώνεται, και να βγαίνει παραέξω. Ασχέτως αν οι mainstream κριτικοί είναι μαλάκες και κολληματίες. Δεν είναι εκεί το μοναδικό πρόβλημα.

Ευτυχώς, πάντως, δεν εμμένει για πολύ σε αυτό ο Lin Carter, και ούτε είναι τόσο αυστηρός για όσα βλέπει γύρω του όσο ο Moorcock στο Wizardry and Wild Romance. Αντιθέτως, κρίνει με πολύ ευνοϊκό τρόπο πάρα πολλούς συγγραφείς της εποχής του. Θα έλεγα, μάλιστα – λαϊκά – ότι τους γλείφει. Βρίσκει για τον καθένα να πει κάτι τρομερά θετικό – και παραπάνω από ένα κάτι, πολλές φορές – σε σημείο που να τους κάνει σχεδόν να μοιάζουν με ήρωες από κάποια ιστορία! Αρκετές φορές έπιασα τον εαυτό μου να σκέφτεται: Εντάξει, ρε μάστορα· κόψε κάτι, με όλους αυτούς τους «θεούς» και τις «θεές».

Και μετά, όταν έχουμε τελειώσει με τα ιστορικά δεδομένα, που υποτίθεται ότι είναι ο «πρόλογος» του βιβλίου (ο οποίος είναι μεγαλύτερος από το κυρίως θέμα!), πηγαίνουμε και στο κυρίως θέμα: στο πώς να φτιάχνουμε φανταστικούς κόσμους.

Εδώ αναφέρει διάφορα πράγματα τα οποία έχουν κάποιο ενδιαφέρον, αλλά προσωπικά δεν βρήκα τίποτα που να μην το έχω σκεφτεί, ή που να είναι κάτι καινούργιο για εμένα προσωπικά. Ωστόσο, για νέους συγγραφείς φαντασίας κάποιες συμβουλές, υποθέτω, είναι καλές· κάποιες άλλες θα έπρεπε ίσως να τις σκεφτούν δύο φορές αν είναι να τις εφαρμόσουν. Γενικά: ενδιαφέρον χωρίς τίποτα το αξιοσημείωτο, θα έλεγα.

Ύστερα, γράφει κάποια πράγματα για τα φανταστικά ονόματα, και αυτό το βρήκα πιο ενδιαφέρον. Τόσο ενδιαφέρον, μάλιστα, που έγραψα ένα δικό μου άρθρο βασισμένο σε αυτό. Το εν λόγω άρθρο μπορείς να πεις ότι είναι συνέχεια ετούτης της βιβλιοκριτικής (ή παράπλευρος σχολιασμός) παρότι γράφτηκε πριν.

Στη συνέχεια, ο Lin Carter λέει κι άλλα: πώς θα πρέπει να λειτουργεί η μαγεία στους φανταστικούς κόσμους, και διάφορα «κόλπα» για να τους κάνει κανείς να φαίνονται πιο ζωντανοί. (Μέσα σ’αυτά αναφέρει συχνά και τα δικά του βιβλία!) Όλα ενδιαφέροντα... αν γράφεις για πρώτη φορά φανταστική λογοτεχνία. Και θα πρότεινα σε όσους θέλουν να γράψουν φανταστική λογοτεχνία να τα διαβάσουν – αν και, πάλι, να τα δουν ως «μια άποψη». Ο Lin Carter είναι λιγάκι απόλυτος σε ορισμένα πράγματα, παρότι ουσιαστικά εκφράζει απόψεις. Σε γενικές γραμμές συμφωνώ μαζί του· αλλά μόνο σε γενικές γραμμές.

Και κάπου εδώ φτάνουμε στο τέλος του Imaginary Worlds, το οποίο είναι χρήσιμο, κατά τη γνώμη μου, ως δύο πράγματα: πρώτον, ως ιστορική πηγή για τη φανταστική λογοτεχνία· δεύτερον, ως απλός οδηγός σκέψης για νέους συγγραφείς.

(Εκείνο, βέβαια, που αναρωτιέμαι, έχοντας διαβάσει μια τέτοια πραγματεία, είναι πόσα ονόματα συγγραφέων δεν αναφέρονται. Το έχετε σκεφτεί ποτέ; Πάντα ακούμε ονόματα για τα οποία έχουμε, λίγο ώς πολύ, ξανακούσει. Τα ίδια και τα ίδια, επαναλαμβανόμενα. Αλλά, πραγματικά, ποιος πιστεύει ότι μόνο αυτοί ήταν στην εποχή τους; Ή στην εποχή του Carter; Ο ίδιος ο Carter, μάλιστα, αναφέρει και κάποιους της εποχής του οι οποίοι σήμερα είναι, ουσιαστικά, ξεχασμένοι. Ίσως να υπήρχαν συγγραφείς πιο ποιητικοί από τον Dunsany, ή πιο πεφωτισμένοι από τον Morris, αλλά ποτέ να μην τους μάθουμε.)

Το Imaginary Worlds του Lin Carter είναι κάτι το πολύ διαφορετικό σε σχέση με το Wizardry and Wild Romance του Moorcock. Είναι σαν ιστορικό βιβλίο και σαν οδηγός. Το Wizardry and Wild Romance είναι γραμμένο σχεδόν σαν επαναστατικό φυλλάδιο που προωθεί μια ατζέντα (χωρίς αυτό να σημαίνει πως και το Imaginary Worlds δεν φαίνεται να προωθεί κάποια ατζέντα· αλλά το κάνει πολύ πιο διακριτικά).

Και τα δύο μού άρεσαν για τελείως διαφορετικούς λόγους. Είχαν πλάκα – με την καλή έννοια.

Κανένα δεν θα έπαιρνα πολύ σοβαρά, παρότι κυρίως συμφωνώ με τις απόψεις που εκφράζονται στις παραγράφους τους.

---