Αν ψάξεις στο Google (ή άλλη μηχανή αναζήτησης) για «writing is a kind of thinking» ή «writing is a kind of thinking quotes», βγάζει αποτελέσματα που έχουν αρκετό ενδιαφέρον· και όχι τυχαία. Όπως έχουν πολλοί πριν από εμένα παρατηρήσει, η συγγραφή είναι όντως μια μορφή σκέψης.

Πρώτη φορά το πρόσεξα παλιά, όταν έγραφα τη σειρά Άρμπεναρκ: Η Επιστροφή των Θεών και ήμουν μικρός. Εκείνο που παρατήρησα ήταν πως, πιάνοντας να γράψω, έρχονταν στο μυαλό μου ιδέες που πριν δεν είχα σκεφτεί. Έρχονταν πράγματα που ήμουν βέβαιος ότι δεν θα έρχονταν όσο δεν έγραφα, ακόμα κι αν προσπαθούσα να εστιάσω τη νόησή μου σε συγκεκριμένα θέματα της πλοκής εκείνων των βιβλίων. Το να πιάσεις να γράφεις, αλλάζει κάπως τον τρόπο σκέψης σου, σε φέρνει σε μια ιδιαίτερη νοητική κατάσταση όπου οι ιδέες παρουσιάζονται από το πουθενά – ιδέες που πριν δεν θα μπορούσες να διανοηθείς.

Από τότε αυτό είναι κάτι που πάντα μου συμβαίνει όταν γράφω, ειδικά με τη λογοτεχνία. Γι’αυτό κιόλας όλες μου οι ιστορίες βασίζονται πολύ περισσότερο στην αυθόρμητη ροή της σκέψης παρά στο προσχέδιο. Είμαι απόλυτα βέβαιος ότι πολλά πράγματα δεν θα μπορούσα σε καμία περίπτωση να τα είχα προβλέψει με προσχέδιο· αλλά, γράφοντας, σου αποκαλύπτονται με τρόπο που σου φαίνεται τελείως φυσικός. Η γραφή είναι μια συνεχόμενη αποκάλυψη.

Τελευταία, έχω παρατηρήσει και κάτι ακόμα που είναι γενικά χρήσιμο: Όταν θέλω να σκεφτώ για ένα θέμα, σκέφτομαι πώς θα το έγραφα, πώς θα το διατύπωνα με λέξεις· κι αυτό έχω διαπιστώσει πως οδηγεί τη νοητική λειτουργία σε διαφορετικά κανάλια.

Πράγματι, η γραφή είναι μια μορφή σκέψης.

 

Πολλά μάτια, παράξενα μυαλά.

Μυστηριακές Οντότητες

 

Σκεφτόμουν την όλη κατάσταση με την πανδημία Covid-19, τις προάλλες, και παρατήρησα εκείνο που έχουμε πια πάψει να παρατηρούμε αλλά είναι το πιο καταφανές από όλα. Ασχολούμαστε, τους τελευταίους μήνες, συνεχώς με τις επιμέρους λεπτομέρειες του θέματος – με το πόσα κρούσματα έχουμε, με το πότε θα ανοίξουν ή θα κλείσουν τα μαγαζιά, με το πότε είναι νόμιμο να μη φοράς μάσκα, με το πώς να γράψεις τα δικαιολογητικά για να μπορείς να κυκλοφορήσεις, με το αν θα έχουμε πιστοποιητικά εμβολιασμού, και τα λοιπά και τα λοιπά. Όμως αγνοούμε πλέον εκείνο που, αρχικά, ήταν πασιφανές σε όσους είχαν την ψυχραιμία να κοιτάξουν αυτό το παγκόσμιο θέμα συνολικά, σαν εξωτερικοί παρατηρητές:

Έχουμε μια πανδημία, η οποία δεν είναι ούτε κατά διάνοια τόσο άγρια όσο άλλες που είχαν πλήξει την ανθρωπότητα στο παρελθόν. Αλλά είναι μια πανδημία, μια λοιμώδης νόσος που μεταφέρεται από τον έναν άνθρωπο στον άλλο. Αυτό αρκεί για την ώρα.

Όταν έχεις μια τέτοια κατάσταση, θέλεις να πάρεις κάποια μέτρα που θα βελτιώσουν γενικά τα πράγματα και όλοι θα ζουν καλύτερα απ’ό,τι αν η πανδημία αφηνόταν ανεξέλεγκτη. Αυτό είναι το λογικό.

Αν τα μέτρα που παίρνεις κάνουν γενικά την όλη κατάσταση χειρότερη για την ανθρωπότητα, τότε τι νόημα έχουν; Δεν είναι λογικό να παίρνεις τέτοια μέτρα.

Και όμως ακριβώς τέτοια μέτρα παίρνονται, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά παγκοσμίως.

Αν η πανδημία είχε αφεθεί ανεξέλεγκτη, πόσους νεκρούς παραπάνω θα είχαμε; Υποθέτω ένα +20%, και ίσως η υπόθεσή μου να είναι υπερβολική· ίσως να είχαμε ακόμα λιγότερους νεκρούς. Αλλά ας πούμε ένα +20%. Δηλαδή, εκεί που τώρα έχεις 500 νεκρούς, τότε θα είχες 600.

Βέβαια, δεν είναι καλό άνθρωποι να πεθαίνουν, έτσι; Όμως, είτε θέλεις είτε όχι, πάντα άνθρωποι θα πεθάνουν από κάτι. Ο θάνατος είναι μέρος της πραγματικότητας που όλοι βιώνουμε· δεν μπορείς να τον αποφύγεις. Είναι, ίσως, από τις λίγες σταθερές αξίες εδώ πέρα.

Παίρνουν μέτρα, λοιπόν, που γλιτώνουν, ας πούμε, 20% παραπάνω νεκρούς, αλλά προκαλούν ζημιά μέσα στην κοινωνία η οποία είναι πολύ χειρότερη από το αν είχαμε αυτούς τους +20% νεκρούς. Με τα μέτρα που παίρνουν, έχουμε νεκρούς από άλλες αιτίες – πχ, αυτοκτονίες ή άλλες ασθένειες που παραγκωνίζονται «λόγω κορονοϊού» – και δημιουργείται μια αποδιοργάνωση και γενικευμένη καταστροφή που θα έχει αντίκτυπο για πολλά χρόνια.

Τα μέτρα που παίρνουν κάνουν την κατάσταση χειρότερη, κι αυτό είναι παγκόσμιο, και φαίνεται με κάθε μέρα που περνά. Δες πώς ήταν τα πράγματα ένα χρόνο πριν. Τώρα είναι μακράν χειρότερα· δεν είναι καλύτερα.

Πιο καλά να είχαν αφήσει την πανδημία ανεξέλεγκτη και τους πολίτες να τη διαχειριστούν οι ίδιοι όπως νόμιζαν.

Το μόνο που μπορεί να υποθέσει κανείς είναι ότι διοικούμαστε ή από ανίκανους ή από παράφρονες ή από απατεώνες.

*

Φταίει και ο κόσμος, όμως.

Σοβαρά;

Ναι, σοβαρά.

Βλέπεις μέσα σε ανοιχτούς δρόμους να περιφέρονται με μάσκες σηκωμένες ώς το μέτωπο. Και τι μπορεί να κολλήσουν μες στον ανοιχτό δρόμο; Τίποτα. Το μικρόβιο δεν είναι στον αέρα· αν ήταν, θα είχαμε ήδη κολλήσει όλοι. Η υφασματίνη μάσκα εξυπηρετεί μόνο για να σταματά τα σταγονίδια όταν κάποιος βήχει μπροστά σου· τίποτα περισσότερο.

Θα μου πεις, τώρα, είναι και θέμα νομικό. Σου λέει πως θα φας πρόστιμο αν δεν φοράς μάσκα. Αλλά, εντάξει, δεν είναι ανάγκη να την έχεις σηκωμένη και ώς το μέτωπο συνέχεια. Προσωπικά θέλω να αναπνέω κανονικά όταν βαδίζω· το να μην αναπνέεις κανονικά είναι καταστροφικό. Τόσο καιρό που βαδίζω σε ανοιχτούς δρόμους με χαμηλωμένη μάσκα δεν έχω πάθει τίποτα, ούτε νομίζω ότι θα πάθω τίποτα από αυτό. Πιο πολλές πιθανότητες θα είχα να πάθω κάτι αν δεν ανέπνεα κανονικά.

Και με εκπλήσσει που βλέπω τόσους πολλούς να έχουν τις μάσκες ώς το μέτωπο. Νομίζεις ότι αυτοί οι άνθρωποι ζουν μέσα σ’ένα κακό όνειρο από το οποίο δεν μπορούν να ξεφύγουν. Τους είπαν «φοράτε μάσκες» στις τηλεοράσεις και φοράνε μάσκες. Δεν το αμφισβητούν, δεν το ψάχνουν. Δρουν αυτοματοποιημένα. Και δεν είναι η πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας που το κάνουν. Συνεχώς γίνεται αυτό το αυτοματοποιημένο πράγμα.

Μου θυμίζει ορισμένα πειράματα των Γνωστικών τα οποία έχουν να κάνουν με την κοινωνική συμπεριφορά. Εξάπλωσε μια ιδέα ως γενική αλήθεια, κι ακόμα και μαλακία να είναι, ο κόσμος θα συμπεριφέρεται με αλλαγμένο τρόπο.

Ορίστε το παράδειγμα: κορονοϊός.

Τι είναι αυτό που ακούω; Κάποιους Γνωστικούς να γελάνε;

Ίσως όντως αυτούς τους ανθρώπους να τους διοικούν παράφρονες ή ανίκανοι ή απατεώνες. Αλλά ίσως, επίσης, να τους αξίζει να τους διοικούν τέτοιοι, αφού δεν ξυπνάνε από το κακό όνειρο που επιμένουν να ονειρεύονται.

Αν δεν συνέλθουν κάποια στιγμή σύντομα δεν νομίζω ότι η κατάσταση θα βελτιωθεί μέσα στα επόμενα χρόνια. Ούτε τα εμβόλια δεν θα τους σώσουν ούτε τίποτα. Γιατί το βασικό πρόβλημα εδώ δεν είναι η ίδια η πανδημία· είναι η διαχείριση της πανδημίας ως επικοινωνιακό/πολιτικοκοινωνικό τέχνασμα.

 

Πρίζες. Ζωντανές πρίζες. Δαίμονες του ηλεκτρισμού.

Μυστηριακές Οντότητες

 

Αυτό είναι ένα κείμενο γραμμένο, κυρίως (αν και όχι αποκλειστικά), για όσους πιθανώς να έχουν κάνει την εξής σκέψη για την πανδημία: «Εγώ ανέκαθεν ήμουν από τα “αντικοινωνικά άτομα”. Τι με νοιάζει που έκλεισαν οι καφετέριες και που δεν μπορείς να βγεις έξω; Για εμένα, καλύτερα είναι έτσι! Δεν έχω πρόβλημα. Ζω όπως πάντα ζούσα περίπου. Καλά να πάθουν αυτοί οι δήθεν “κοινωνικοί” μαλάκες!»

Θα σας πω κάτι τώρα: Κι εγώ από τους υποτιθέμενα «αντικοινωνικούς» είμαι. Δεν το κάνω επίτηδες, ούτε επειδή έχω πρόβλημα με κανέναν. Απλά τη βρίσκω πολύ περισσότερο με το να γράφω λογοτεχνία (η βασική μου δραστηριότητα), ή να διαβάζω ένα βιβλίο, ή να σκαλίζω έναν κώδικα στον υπολογιστή, απ’το να κάθομαι σε μια καφετέρια και να μην κάνω τίποτα. Αν όλοι ήταν σαν εμένα, οι καφετέριες θα είχαν κλείσει προ πολλού. Αυτό σημαίνει ότι εμένα, προσωπικά, δεν με έχει ενοχλήσει και πολύ που έκλεισαν, ανάμεσα σε εκατοντάδες άλλα πράγματα, και τις καφετέριες. Και από τα εκατοντάδες άλλα πράγματα που έκλεισαν, τα περισσότερα επίσης δεν με αγγίζουν πολύ. Ναι, ζω, πάνω-κάτω, όπως ζούσα. Είμαι από τους υποτιθέμενα «αντικοινωνικούς» (και αξιοσημείωτο είναι το ότι, συνήθως, οι υποτιθέμενα «κοινωνικοί» έχουν πρόβλημα μαζί μας και όχι εμείς με εκείνους – αλλά αυτό είναι ένα άλλο θέμα).

Ωστόσο, ακόμα και από τους υποτιθέμενα «αντικοινωνικούς» αν είσαι δεν μπορεί να μην έχεις επηρεαστεί τουλάχιστον λίγο από όλα όσα έχουν συμβεί. Και, ακόμα και να μην έχεις επηρεαστεί άμεσα, πρέπει να καταλαβαίνεις ότι αυτό που συμβαίνει είναι καταστροφικό.

Μπορεί να μην πηγαίνω συχνά σε καφετέριες, για παράδειγμα, αλλά δεν θα ήθελα οι καφετέριες να εξαφανιστούν. Εκτός των άλλων, είμαι της λογικής ό,τι-γουστάρει-ο-καθένας. Επειδή εμένα με διεγείρουν άλλα πράγματα περισσότερο, αυτό δεν σημαίνει πως το ίδιο θα έπρεπε να ισχύει και για τον γείτονα.

Επιπλέον, τα πάντα είναι μια αλυσίδα. Έστω ότι κλείνεις μια καφετέρια. Δεν χτυπάς μόνο αυτόν που έχει την καφετέρια: χτυπάς και τους τρεις υπαλλήλους που απασχολούσε, οι οποίοι χάνουν τη δουλειά τους· χτυπάς και τον άνθρωπο που έπαιρνε το νοίκι από την καφετέρια, ο οποίος ίσως να μην έχει άλλη πηγή εσόδων.

Τα πάντα είναι αλυσίδα μέσα στην κοινωνία. Ακόμα κι αν σ’αρέσει να ζεις μόνος (και παραδέχομαι ότι και οι δικές μου δραστηριότητες, αυτές που με διεγείρουν περισσότερο, είναι μοναχικού τύπου – κι αυτό δεν το θεωρώ κακό), δεν είσαι πραγματικά μόνος. Είσαι μέσα σε όλο αυτό το πλέγμα. Όταν κάποιοι αρχίσουν να κόβουν και να καταστρέφουν τις διάφορες συνδέσεις μέσα στο πλέγμα, κάνουν ζημιά και σ’εσένα, είτε το αντιλαμβάνεσαι άμεσα είτε όχι. Μπορεί να μην το βλέπεις σήμερα μπροστά σου, αλλά στο τέλος θα φτάσει και σ’εσένα, με τον έναν τρόπο ή με τον άλλο.

Επίσης, σκέψου πώς είναι η ελληνική οικονομία τις τελευταίες δεκαετίες. Δεν είναι μια δημιουργική οικονομία. Βασίζεται στις υπηρεσίες και στον τουρισμό. Οι καφετέριες, τα τυροπιτάδικα, τα μπαρ, τα εστιατόρια κυριαρχούν· αυτά κινούν την οικονομία περισσότερο. Και ακολουθούν τα ρουχάδικα, τα καταστήματα ηλεκτρονικών ειδών, και τα λοιπά. Ναι, κι εγώ θα ήθελα να μην ήταν έτσι. Θα ήθελα να είχαμε μια πιο δημιουργική οικονομία – όπου οι άνθρωποι που φτιάχνουν πράγματα μπορούν να κινηθούν οικονομικά. Εγώ, για παράδειγμα, χρόνια γράφω λογοτεχνικά βιβλία, και τι λεφτά βγάζω; Τίποτα. Δεν θα έπρεπε; Νομίζω πως θα έπρεπε. Ακόμα και να μην ήθελα να μου τα δώσουν, θα έπρεπε να μου τα δώσουν με το στανιό. Αλλά δεν συμβαίνει. Δε μ’αρέσει η ελληνική οικονομία όπως είναι, όμως αυτήν έχουμε τώρα. Καλό θα ήταν να την αλλάξουμε, να τη βελτιώσουμε, να την κάνουμε πιο δημιουργική· αλλά αυτό δεν πρόκειται να συμβεί με το lockdown. Δεν πρόκειται ο κόσμος να αλλάξει προς το καλύτερο με τα lockdown και με τα άλλα παρανοϊκά μέτρα που παίρνονται για την πανδημία. Προς το χειρότερα θα αλλάξει. Γιατί δεν υπάρχει κανένα σχέδιο για τη «μεγάλη αλλαγή» που κάποιοι αφελώς περιμένουν. Δεν θα εξελιχτούμε σε κουμουνιστική ουτοπία· απλά πάμε προς μια δυστοπία μοντέλου κορονικού απολυταρχισμού και ιατρικού φασισμού.

Οπότε, αν σκέφτεσαι πράγματα όπως «Ας κλειστούν όλοι μέσα – σαν εμένα! Τι με νοιάζει;», νομίζω πως θα έπρεπε να το ξανασκεφτείς το θέμα από την αρχή και να κάνεις κι εσύ κάτι για την αντιμετώπιση της απολυταρχικής κατάστασης που έχει αρχίσει να επικρατεί παντού – ακόμα κι αν αυτό το κάτι είναι να γράψεις απλά ένα tweet. Μην επαναπαύεσαι με τη λογική εμένα-δεν-με-επηρεάζει. Ναι, επηρεάζει και εσένα, θέλοντας και μη. Μη συμφωνείς με λογικές και νοοτροπίες που είναι καταστροφικές και τοξικές για την κοινωνία, διότι κανένας δεν ζει πραγματικά μόνος.

Μου κάνει, μάλιστα, εντύπωση ορισμένες φορές που οι υποτιθέμενα «κοινωνικοί» – ξέρεις, αυτοί που είναι μέρα παρά μέρα σε καφετέρια – δεν διαμαρτύρονται περισσότερο για όλα αυτά που συμβαίνουν. Δε θέλω καν να φανταστώ πώς αισθάνονται κλεισμένοι στο σπίτι τους. Για εμένα, είναι απλώς άλλη μια μέρα. Εκτός από όταν περιδιαβαίνω την Αθήνα – αλλά αυτό πάλι το κάνω, lockdown ή μη. Όμως δεν μου αρέσουν οι εικόνες που βλέπω γύρω μου. Εντάξει, με εξαίρεση κάποια γκράφιτι που αλλιώς δεν θα είχα τη δυνατότητα να μπανίσω αν όλα τα ρολά δεν ήταν κατεβασμένα...

Μάλλον οι «αντικοινωνικοί» βλέπουν την όλη κατάσταση με πιο καθαρό μάτι, νομίζω ορισμένες φορές. Ίσως να φταίει το γεγονός ότι έχουμε σπάσει την τηλεόρασή μας από καιρό και δεν είχαν την ευκαιρία να μας τρομοκρατήσουν αρκετά από την αρχή της «τρομερής» πανδημίας. Ο ψυχολογικός επηρεασμός δεν έχει πιάσει επάνω μας.

Εγώ ξέρετε από πού έμαθα για την αρχή της πανδημίας; Πρώτα, ένας άλλος, που ακούει ραδιόφωνο, μου είπε ότι λένε πως μια πανδημία κυκλοφορεί. Δεν έδωσα και πολλή σημασία, είν’ η αλήθεια. Μετά, βγήκα και βάδισα στους δρόμους της Αθήνας και είδα ερημιά... και μετά διάβασα τις αφίσες των αναρχικών στους τοίχους. Κάπως έτσι έμαθα για την πανδημία. Τηλεόραση δεν είδα.