ΣΚΕΨΕΙΣ

5/5/2026

Η Ψυχεδελική Επιστημονική Φαντασία
Η επιστημονική φαντασία δεν ήταν ανέκαθεν όπως τη νομίζουμε σήμερα

 

Καθότι γεννήθηκα στις αρχές του ’80, δεν γνώρισα την επιστημονική φαντασία σε κάποιες από τις ίσως πιο ενδιαφέρουσες μορφές της, ή νοοτροπίες της. Αυτές, όμως, οι μορφές – ή νοοτροπίες – παραμένουν ακόμα και σήμερα, αν κοιτάξεις διάφορα πράγματα που πλέον θεωρούμε «ρετρό» ή «παλιότερα» ή «ξεπερασμένα» – ή «κλασικά».

Η επιστημονική φαντασία έχει αλλάξει πολύ με τα χρόνια, αλλά νομίζω πως οι παλιότερες μορφές/νοοτροπίες έχουν περισσότερο ενδιαφέρον από τις σημερινές. Σήμερα, είναι πιο συγκεκριμένα τα πράγματα, είτε από άποψη επιστήμης είτε από άποψη αισθητικής. Η επιστήμη της σύγχρονης επιστημονικής φαντασίας ακολουθεί, κυρίως, και το σύγχρονο επιστημονικό «δόγμα». Η αισθητική της είναι, συνήθως, μια αισθητική κινηματογραφική, ή μια αισθητική επιστημονικής ακρίβειας, ή μια αισθητική space opera α λα Star Wars.

Τις δεκαετίες του ’60 και του ’70 η επιστημονική φαντασία είχε μια πολύ διαφορετική αισθητική, και πιθανώς περισσότερο ενδιαφέρον. Ελπίζω ότι οι περισσότεροι θα ξέρετε, ή τουλάχιστον θα έχετε ακούσει, το ροκ συγκρότημα Hawkwind. Θεωρείται ιστορικό συγκρότημα, και ήταν από εκείνα τα συγκροτήματα που υποτίθεται πως ήταν επιστημονικής φαντασίας αλλά, συγχρόνως, και ψυχεδέλειας. Και πράγματι, εκείνη την εποχή το ρεύμα της επιστημονικής φαντασίας ήταν τόσο κοντά στο ρεύμα της ψυχεδέλειας που συχνά δεν μπορούσες να ξεχωρίσεις, ή να διαχωρίσεις, το ένα από το άλλο. Συγκροτήματα όπως Hawkwind τραγουδούσαν τραγούδια που αναρωτιόσουν αν η θεματολογία επιστημονικής φαντασίας δεν ήταν παρά μια αλληγορία για την ψυχεδέλεια. Ο αστροναύτης, εκείνη την εποχή, δεν ήταν απλώς κάποιος μέσα σ’ένα αστροσκάφος· ήταν κάποιος που έχει φύγει από τα συμβατικά πλαίσια της ανθρωπότητας και ταξιδεύει προς το άγνωστο και το άπειρο. Το ίδιο, περίπου, που υποτίθεται πως έκανε και ο ψυχεδελικός ταξιδευτής, ο εξερευνητής του υποσυνείδητου – του εαυτού του αλλά και της ανθρωπότητας ολόκληρης. Όλο αυτό το ρεύμα, φυσικά, περιλάμβανε και τη χρήση ψυχοτρόπων ουσιών (που είναι γνωστές και ως «ναρκωτικά» λαϊκιστί), αλλά δεν ήταν κολλημένο σε αυτές. Ο ψυχεδελικός ταξιδευτής δεν ήταν απλώς ένα πρεζόνι, κάποιος που παίρνει ουσίες· όχι, ήταν αυτός που εξερευνά το υποσυνείδητό του, το οποίο είναι άπειρο. Όπως κι ο αστροναύτης, ο κοσμοναύτης, εξερευνά το σύμπαν, το οποίο είναι επίσης άπειρο.

Πάρτε για παράδειγμα εκείνη την παλιά ταινία, τη Barbarella, του 1968, με τη συμπαθητική Jane Fonda που θυμίζει Βουγιουκλάκη. (Αν και η Βουγιουκλάκη δυστυχώς ποτέ δεν πρωταγωνίστησε σε τέτοια ταινία, πάω στοίχημα ότι θα της ταίριαζε απίστευτα!) Αυτή η ταινία υποτίθεται πως είναι επιστημονικής φαντασίας, αλλά, όταν τη βλέπεις, περισσότερο σαν ψυχεδελικό όνειρο είναι. Σίγουρα, δεν βασίζεται σε σκληρά επιστημονικά δεδομένα. Μέχρι και άνθρωποι με φτερά (σαν άγγελοι) παρουσιάζονται, και ό,τι άλλο τρελό και ονειρικό μπορείς να διανοηθείς.

Είναι ακριβώς η νοοτροπία εκείνης της εποχής.

Ένα άλλο παράδειγμα – λιγότερο γνωστό, ειδικά εδώ στην Ελλάδα – είναι οι ιστορίες του Cordwainer Smith, το Instrumentality Of Mankind. Αυτές οι ιστορίες είναι επίσης επιστημονικής φαντασίας αλλά και τελείως ψυχεδελικές. Πιο πολύ νόημα έχει η ψυχεδελική κατάσταση σε αυτές τις ιστορίες – το τι συμβαίνει μέσα στο μυαλό των χαρακτήρων, ή απλώς ο όλος σουρεαλισμός – παρά τα επιστημονική δεδομένα, που αμφίβολο είναι αν έχουν κάποια βάση (και δεν θα είχε και καμιά ουσία αν είχαν).

Τέτοιου είδους πράγματα στην επιστημονική φαντασία δεν βλέπεις και πολλά σήμερα (δυστυχώς, κατά τη γνώμη μου). Τα βρίσκεις πιο συχνά κοιτάζοντας προς τα πίσω.

Το ίδιο ισχύει και για μια πιο ρομαντική παράδοση, για μια πιο παλιά επιστημονική φαντασία, στην οποία φαίνεται να βασίστηκε αρκετά το ψυχεδελικό ρεύμα. Είναι η παράδοση της Ε.Φ. του Edgar Rice Burroughs, η παράδοση του Sword & Planet, όπου έβλεπες ανθρώπους να πηγαίνουν σε άλλους πλανήτες και να μάχονται με σπαθιά και τσεκούρια σαν άγριοι. Αντί η εποχή να είναι πιο εξελιγμένη... έμοιαζε πιο βάρβαρη! Παραδοξότητα: από τη μια διαστημόπλοια και τρελές επιστημονικές συσκευές (με καμία βάση στην πραγματική τεχνολογία), κι από την άλλη βασιλιάδες και παράνομοι να ξιφομαχούν. Και δεν δινόταν ποτέ καμία πολύ σοβαρή εξήγηση γιατί τα πράγματα ήταν έτσι. Απλώς έτσι ήταν. Αυτές οι ιστορίες ήταν, ουσιαστικά, ιπποτικές ιστορίες στο διάστημα. Δεν ήταν κάτι άλλο από αυτό.

Επίσης, είχαν και μια δόση από πραγματικό μυστικισμό: από τις θεωρίες της θεοσοφίας – της Blavatsky και άλλων μυστικιστών – σύμφωνα με τις οποίες υποτίθεται ότι με τον διαλογισμό μπορούσες να φτάσεις σε... άλλους πλανήτες! Αρκετές παλιές ιστορίες επιστημονικής φαντασίας – ειδικά τύπου Sword & Planet – έχουν ήρωες που ξεκινούν έτσι τα διαστρικά τους ταξίδια. Όχι με διαστημόπλοιο, αλλά με το μυαλό τους.

Κι αν αυτό δεν είναι ψυχεδελικό (ανεξάρτητα αν μετά προχωρά προς το ιπποτικό), τότε τι είναι;

Όλοι αυτοί θυμίζουν τους ιππότες του Βασιλιά Αρθούρου που, αναζητώντας το Δισκοπότηρο, συναντούν ένα σωρό μυστηριώδη και ακατανόητα πράγματα.

Δείτε, ας πούμε, το A Voyage to Arcturus, του David Lindsay. Δεν είναι σαν ψυχεδελικό, ή μυστικιστικό, όνειρο; Αλλά τυπικά έχει τη στάμπα της επιστημονικής φαντασίας...

Η επιστημονική φαντασία, στα όχι και τόσο παλιά χρόνια, ήταν πολύ παράξενη. Έμπλεκε την ιπποτική παράδοση με τον μυστικισμό, και με την ψυχεδέλεια – με την εξερεύνηση του μυαλού και της ανθρωπότητας. Μπορεί να φαινόταν σαν να εξερευνά το εξώτερο διάστημα (outer space) αλλά, ουσιαστικά, εξερευνούσε το εσώτερο διάστημα (inner space) – το μυαλό, την ψυχή. Αν το παρατηρήσεις, η επιστημονική φαντασία των παλιότερων χρόνων ήταν, ίσως, πιο παράξενη από τη γενική φανταστική λογοτεχνία – την ηρωική φαντασία, τον τρόμο, τέτοια πράγματα.

Παλιότερα, οι φανταστικές ιστορίες ήταν σε «μακρινούς ανατολικούς τόπους», μυστηριώδη μέρη της γης «όπου κανείς δεν είχε πατήσει», μέρη «όπου κυκλοφορούσαν δράκοι» («here there be dragons» πάνω στον χάρτη). Μετά, η ανθρωπότητα εξερεύνησε αρκετά τη Γη· απογοητεύτηκε, ίσως, και λίγο από αυτήν. Συνειδητοποίησε πως στην ανατολή δεν υπήρχαν τέρατα και παράξενες φυλές με ένα πόδι ή στόμα στην κοιλιά. Πού θα διαδραματίζονταν, επομένως, όλες αυτές οι φανταστικές, συναρπαστικές ιστορίες που αποζητά η ανθρώπινη ψυχή; Ο άνθρωπος θέλει να βάλει τους φανταστικούς ήρωες του να ταξιδέψουν σε ανοιχτούς ορίζοντες, να περιπλανηθούν σε αχανείς και μυστηριώδεις τόπους. Αλλά τώρα η Γη δεν ήταν πια ανοιχτή και μυστηριώδης.

Το διάστημα, όμως, ήταν. Έτσι, έβαλαν τους φανταστικούς ήρωες, αντί να ταξιδεύουν σε «άγνωστα μέρη της ανατολής», να ταξιδεύουν σε άγνωστους πλανήτες, όπου οτιδήποτε μπορεί να συμβαίνει και οποιοδήποτε θαύμα ή εφιάλτης είναι εφικτά. Το διάστημα είναι αχανές, και δεν υπάρχει τέλος σ’αυτά τα υπέροχα μέρη.

Όμως κάποιο τέλος έφτασε, ίσως. Εξαιτίας της νοοτροπίας μας, μάλλον. Όλες αυτές οι επιστημονικές θεωρίες και τα σκληρά δεδομένα, για το τι «ισχύει» και τι «δεν ισχύει» στο διάστημα και στον κόσμο, σκότωσαν το περιπετειώδες και το μυστηριακό πνεύμα. Αρχίσαμε να σκεφτόμαστε τι είδους βαρύτητα έχει ο πλανήτης, πώς είναι το κλίμα, και τέτοια πράγματα, βάσει αριθμητικών δεδομένων. Ενώ παλιά ο πλανήτης ήταν απλώς ένας μυστηριώδης χώρος όπου οτιδήποτε μπορεί να συμβαίνει, όπως στο A Voyage to Arcturus. Οι πλανήτες ήταν σαν όνειρο.

Σήμερα δεν το βλέπεις πια αυτό στην επιστημονική φαντασία. Αν και υπάρχουν κάποιες εξαιρέσεις, δεν είναι πολλές, ούτε το γενικό κλίμα είναι τέτοιο. Πείτε μου, για παράδειγμα, ποιο είναι το σημερινό αντίστοιχο του ψυχεδελικού ροκ συγκροτήματος επιστημονικής φαντασίας Hawkwind; Δεν υπάρχει τίποτα αντίστοιχο – ή, τουλάχιστον, εγώ δεν το έχω βρει· κι αν κάποιος το έχει βρει, γιατί δεν μου έχει στείλει ακόμα email; Θέλω να το μάθω. Υπάρχει ένα συγκρότημα που λέγεται The Sword και έχει βγάλει ένα άλμπουμ με τίτλο Warp Riders, που έχει θεματολογία επιστημονικής φαντασίας η οποία πάει προς το πιο ψυχεδελικό. Αλλά, και πάλι, σαν Hawkwind; Δεν το νομίζω.

Στην Ελλάδα, δε, αυτό το ρεύμα ψυχεδελικής επιστημονικής φαντασίας δεν έφτασε ποτέ – ούτε καν το ’60 ή το ’70 – παρά μόνο, ίσως, ως απόηχος. Το οποίο είναι δυστυχές. Το μόνο ευτυχές είναι ότι σήμερα, με το διαδίκτυο, μπορούμε αρκετά εύκολα να βρούμε διάφορα παλιότερα πράγματα – σε πολλά από τα οποία έχει, μάλιστα, λήξει το copyright, οπότε κυκλοφορούν και τελείως ελεύθερα – αλλά καταλαβαίνω όταν διαβάζω κάποιους να γράφουν ότι σήμερα η επιστημονική φαντασία είναι σαν να έχει πεθάνει. Σίγουρα δεν πρόκειται να δούμε καμιά ταινία σαν τη Barbarella στο προσεχές μέλλον, ούτε τίποτα παράξενο και πειραματικό. Το πολύ-πολύ, κανένα αναμάσημα του Star Wars (ξανά).

---