ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΕΣ

Swords and Deviltry· Swords Against Death
του Fritz Leiber

 

Έχω δύο ανθολογίες που περιλαμβάνουν, συνολικά, όλες τις ιστορίες του Fritz Leiber με τον Fafhrd και τον Gray Mouser. Παλιότερα, είχα διαβάσει μια ιστορία από τη δεύτερη ανθολογία· δεν θυμάμαι ποια ακριβώς, αλλά θυμάμαι ότι μου άρεσε. Τώρα, αποφάσισα να διαβάσω και τις δύο ανθολογίες, ξεκινώντας από την πρώτη, κανονικά.

Έχω ακούσει πολλά για τον Fritz Leiber, ειδικά για τις ιστορίες του με τον Fafhrd και τον Gray Mouser στην Lankhmar, και μάλιστα από διάφορους γνωστούς συγγραφείς (όπως Moorcock, για παράδειγμα). Οι περισσότεροι φαίνεται να τον θαυμάζουν: ίσως να τον θεωρούν και κάτι το ιδιαίτερο. Αυτό είχε δημιουργήσει μέσα στο μυαλό μου μια κάποια εντύπωση για τον Leiber η οποία δεν βγήκε πραγματική, δυστυχώς. Δεν απογοητεύτηκα ακριβώς από όσα που έχω διαβάσει ώς τώρα, αλλά δεν ήταν και εκείνο που περίμενα. Περίμενα κάτι που θα με συνεπάρει και θα με ξαφνιάσει όπως το Amber του Zelazny· όμως δεν είναι τέτοιο πράγμα. Όχι για εμένα, τουλάχιστον.

Μέχρι στιγμής έχω διαβάσει τα πρώτα δύο βιβλία – το Swords and Deviltry και το Swords Against Death – δηλαδή, τη μισή πρώτη ανθολογία. Αυτά τα δύο βιβλία, φυσικά, περιλαμβάνουν διάφορες ιστορίες, διάφορες περιπέτειες του Fafhrd και του Mouser. Μην ξεχνάτε ότι ο Leiber έγραφε για περιοδικά, οπότε υποχρεωτικά οι ιστορίες είναι μικρού μήκους η καθεμία· όμως είναι πολλές. Και εδώ δεν είναι τοποθετημένες με τη σειρά που τις έγραψε ο Leiber, αλλά με την ιστορική τους συνέχεια – έτσι όπως ο Leiber τις κατέταξε ύστερα από χρόνια. Οι ιστορίες, όμως, που είχε γράψει παλιότερα διαφέρουν αρκετά από τις νεότερες – και το καταλαβαίνεις εύκολα ότι γράφτηκαν πριν. Αυτές οι παλιότερες ιστορίες είναι απλές περιπέτειες όπου δυο τυχοδιωκτικοί ήρωες συναντούν κάτι παράξενα ή επικίνδυνο, ή και τα δύο μαζί, και κάπως το προσπερνάνε ή το κατατροπώνουν, και συνεχίζουν τον δρόμο τους, πηγαίνοντας σε άλλες περιπέτειες. Οι νεότερες ιστορίες μοιάζει να έχουν περισσότερο υπόβαθρο και να ασχολούνται πιο πολύ με τον κόσμο γύρω από τους ήρωές μας, καθώς και με το ποιοι πραγματικά είναι αυτοί, και τι θέλουν. Γενικά, είναι πιο γεμάτες, ας πούμε, από πληροφορίες. Οι δύο πρώτες ιστορίες, δε, στο Swords and Deviltry είναι ξεκάθαρα ιστορικό υπόβαθρο του Fafhrd και του Mouser· και είναι και οι δύο αρκετά καλές. Προσωπικά, προτιμώ αυτή του Mouser: είναι τρομερά διαβολική και ατμοσφαιρική. Αυτή του Fafhrd είναι... έτσι κι έτσι· και νομίζω ότι κάποιος θα μπορούσε να την ονομάσει ακόμα και «μισογύνικη» με όλες αυτές τις «καταπιεστικές γυναίκες-μάγισσες» της φυλής του Fafhrd· αλλά δεν πιστεύω ότι η πρόθεση του συγγραφέα ήταν τέτοια.

Το γεγονός, όμως, ότι μπλέκει ιστορίες που έγραψε παλιότερα με ιστορίες που έγραψε μετά δημιουργεί κάποια κενά, ίσως και κακώς εννοούμενες παραδοξότητες. Αν και καταφέρνει αρκετά καλά να συνδέσει μεταξύ τους όλες αυτές τις ιστορίες που έγραψε σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, σου δίνεται η εντύπωση ότι μερικά πράγματα δεν δένουν ακριβώς. Και το πιο χτυπητό είναι ότι στην πρώτη ιστορία με τον Gray Mouser – αυτή την ιστορία που μου άρεσε πάρα πολύ – ο Mouser είναι μάγος, και κάνει μάλιστα κάποιες πολύ διαβολικές και ισχυρές μαγείες. Στις επόμενες ιστορίες, ωστόσο, δεν φαίνεται ο Mouser να έχει καμία μαγική γνώση! Πώς είναι δυνατόν αυτό; Εγώ περίμενα ότι κάπου και στις επόμενες περιπέτειες ο Mouser θα έκανε κάτι το μαγικό. Μετά από δύο ολόκληρα βιβλία, όμως, δεν έχει κάνει τίποτα...

Ένα πράγμα που μου άρεσε σε όλες αυτές τις ιστορίες των δύο φίλων μας είναι ότι είναι παράξενες και σχετικά ασυνήθιστες για το είδος τους. Έχουν κάτι το ιδιόρρυθμο. Μοιάζουν να έχουν βγει από ένα μυαλό που δεν σκέφτεται συμβατικά, δεν πάει από την πεπατημένη. Και αυτό είναι ωραίο. Βλέπεις διάφορες παραδοξότητες και εκκεντρικότητες. Ωστόσο, δεν συνάντησα κάτι μέχρι στιγμής που να με εκπλήξει τρομερά, κάποια ιδέα που να τη θεωρήσω κορυφαία. Τα πράγματα δεν είναι κοινότοπα, σίγουρα, αλλά δεν είναι και τίποτα το εκπληκτικό.

Το ίδιο ισχύει και για τους ίδιους τους χαρακτήρες. Ο Fafhrd και ο Mouser δεν είναι οι τυπικοί ήρωες ηρωικής φαντασίας, αλλά δεν αισθάνθηκα να με μαγεύουν κιόλας. Δεν είδα κάτι το πολύ ιδιαίτερο σ’αυτούς. Είναι η κλασική περίπτωση που ο ένας ήρωας είναι έξυπνος και σβέλτος (Mouser) ενώ ο άλλος είναι μεγαλόσωμος και δυνατός (Fafhrd) – αν και όχι μόνο αυτό: ο Fafhrd είναι, επίσης, skald (αοιδός, τραγουδιστής, βάρδος) και αρκετά φιλοσοφημένος τύπος. Ωστόσο, κυρίως ως συνηθισμένος τυχοδιώκτης-βάρβαρος με σπαθί δρα. Είναι, κατά βάση, στερεοτυπικοί χαρακτήρες, απλώς ξεφεύγουν κάπως από τα πολύ κοινά στερεότυπα. Και μιλάνε μεταξύ τους μ’έναν τρόπο που... δεν ξέρω πώς να τον χαρακτηρίσω, αλλά δεν νομίζω ότι τέτοιοι άνθρωποι θα μιλούσαν τόσο εκλεπτυσμένα και ιδιόρρυθμα μεταξύ τους. Είναι σαν να μιλάνε συγγραφείς και ποιητές, όχι δύο κλέφτες και αλήτες (όπως παρουσιάζονται μέσα στις ιστορίες). Και αυτό έχει, κυρίως, να κάνει με την ίδια τη γραφή του Leiber.

Η γραφή του είναι, ομολογουμένως, λογοτεχνική, αλλά δεν είμαι βέβαιος ότι μου αρέσει και τόσο. Χρησιμοποιεί εξεζητημένες λέξεις και πολύ μεγάλες και μπλεγμένες προτάσεις. Αρκετές φορές δεν καταλάβαινα τι έλεγε· γύριζα πίσω και το ξαναδιάβαζα, και σκεφτόμουν: Α, αυτό λέει; Ε, και δεν μπορούσε να το πει πιο απλά; Ποιος ο λόγος για τόση πολυπλοκότητα στον λόγο; Σου δίνει την εντύπωση ότι εσκεμμένα ψάχνει να βρει τον πιο δυσνόητο τρόπο για να πει κάτι.

Και αυτό περνά και στους διαλόγους των χαρακτήρων του! Το οποίο είναι παράλογο, γιατί οι άνθρωποι συνήθως δεν έχουν λόγο να μιλάνε έτσι.

Είμαι διχασμένος σχετικά με το αν μου αρέσει η γραφή του Leiber. Αναμφίβολα, έχει κάτι το λογοτεχνικό και το ιδιόρρυθμο. Αλλά, πραγματικά, έχει αυτό κάποια τρομερή αξία αν είναι, συγχρόνως, δυσνόητο; Η μαγκιά (για να το πούμε απλά) είναι να είσαι και λογοτεχνικός και ευνόητος. Το να γράφεις συνεχώς πελώριες, μπλεγμένες προτάσεις γεμάτες εξεζητημένες λέξεις και φρασεολογίες τι ακριβώς εξυπηρετεί; Να δημιουργήσει μια κάποια ατμόσφαιρα; Ίσως. Αλλά τι είδους ατμόσφαιρα είναι αυτή, όταν δεν γίνεσαι κατανοητός;

Από την άλλη, πιστεύω πως ο Leiber ίσως και να ξεχωρίζει ακριβώς γι’αυτό τον τρόπο που γράφει. Ορισμένες ιστορίες εκεί μέσα ίσως – ίσως· δεν είμαι σίγουρος – να έχαναν κάτι αν ήταν γραμμένες με πιο απλό τρόπο.

Ο Leiber δίνει την εντύπωση του λογοτεχνικού συγγραφέα επειδή γράφει έτσι περίπλοκα και εξεζητημένα· και την εντύπωση του ιδιόρρυθμου συγγραφέα επειδή οι ιστορίες του δεν είναι συνηθισμένες γι’αυτό που είναι: είναι ιδιότροπες, παράξενες. Και νομίζω ότι έτσι έχει δημιουργηθεί η φήμη του.

Αν κοιτάξεις λίγο πιο προσεχτικά, όμως, όλες αυτές τις ιστορίες του Fafhrd και του Mouser, αγνοώντας την περίπλοκη γραφή, σκεπτόμενος απλά τι είναι η υπόθεση που διαβάζεις, δεν σε εντυπωσιάζουν και τόσο.

Χωρίς αυτό να πει ότι δεν μου άρεσαν κιόλας· τώρα διαβάζω το Swords in the Mist, το επόμενο βιβλίο.

Αξιοσημείωτο, δε, είναι ότι αυτές οι ιστορίες είναι, από τη μια, σαν μύθος – σαν παραμύθι σχεδόν – αλλά, από την άλλη, ρεαλιστικές και βρόμικες. Μπορεί να σου περιγράφει τη λέρα μερικών κλεφτών στη Lankhmar και μετά να συμβαίνουν κάτι πράγματα τελείως εξωφρενικά, που δεν έχουν καμία ρεαλιστική βάση. Σε μια ιστορία ο Mouser πάει να κλέψει τη Μάσκα του Θανάτου, από τον ίδιο τον Θάνατο. Ναι, ακριβώς σαν να διάβαζες παραμύθι τύπου «Μια φορά κι έναν καιρό»! Πήγε εκεί, έκανε ο τάδε, γύρισε. Αυτά. Και μετά, είμαστε σε μια βρόμικη πόλη γεμάτη λεχρίτες και ανώμαλους...

Αυτά είναι αληθινά παράξενα και ιδιόρρυθμα πράγματα, που δεν τα συναντάς παντού στη φανταστική λογοτεχνία.

Οι ιστορίες, όμως, είναι κατά βάση περιπέτειες για adventurers – μια λέξη που στα ελληνικά μπορεί να αποδοθεί, στο 90% της, ως τυχοδιώκτες. Και λέω «στο 90%» γιατί τυχοδιώκτης είναι αυτός που αναζητά την τύχη του. Στις περισσότερες περιπτώσεις αποδίδει σωστά το adventurer, αλλά όχι σε όλες. Διότι adventurer είναι εκείνος που αναζητά γενικά περιπέτειες, όχι απαραίτητα την τύχη του. Το αναζητώ την τύχη μου σημαίνει ότι θέλω κάποιο όφελος – είτε χρήματα, είτε μια άλλη ζωή. Το αναζητώ περιπέτειες μπορεί να σημαίνει και ότι απλά είμαι παλαβός και γουστάρω περιπέτειες, χωρίς κανένα όφελος. Στην περίπτωση του Fafhrd και του Mouser θα έλεγα πως ταιριάζει η ελληνική λέξη τυχοδιώκτες καλύτερα, ίσως, από τη λέξη adventurers, γιατί πάντα επιδιώκουν κάποιο όφελος ή μια βελτίωση, ή αλλαγή, στη ζωή τους.

Ωστόσο, αυτού του τύπου ο τυχοδιώκτης έχει γίνει γνωστός κυρίως μέσα από τη φανταστική λογοτεχνία – και ακόμα περισσότερο μέσα από το παιχνίδι Dungeons & Dragons. (Και δεν νομίζω ότι είναι τυχαίο που υπάρχει D&D Lankhmar, παρότι ουσιαστικά ο κόσμος του Nehwon δεν ταιριάζει καθόλου στα κλασικά δεδομένα του D&D.) Είναι ο τυχοδιώκτης που συνεχώς αναζητά, ή μπλέκεται σε, περίεργες περιπέτειες, και ποτέ δεν σταματά. Σπανίως, δε, είναι μισθοφόρος! Ο ίδιος ο Leiber γράφει (στην ιστορία The Circle Curse) για τους δύο φίλους μας: They never worked as cooks, clerks, carpenters, tree-fellers, or common servants and they never, never, never enlisted as mercenary soldiers — their service to Lithquil having been of a more personal nature.

Δηλαδή, ήταν... πραγματικοί τυχοδιώκτες. Ποτέ μισθοφόροι.

Αλλά αυτό δεν είναι και τόσο ρεαλιστικό για τα δεδομένα μιας εποχής όπως αυτή που βιώνουν – παρότι ο Leiber φημίζεται ότι γράφει για τους χαρακτήρες του σαν να είναι «αληθινοί άνθρωποι».

Σε τέτοιου τύπου φαντασόκοσμους υποτίθεται ότι είναι, κατά κάποιο τρόπο, υποδεέστερο να είναι κανείς μισθοφόρος, ή να κάνει μια συνηθισμένη δουλειά· αλλά, για κάποιο παράξενο λόγο, ο κλέφτης είναι ευγενές επάγγελμα! Όχι, όμως, και ο ληστής. Δεν είναι καλό να δέρνεις κόσμο και να του παίρνεις τα λεφτά. Αλλά το να κλέβεις «με τρόπο» είναι ευγενές, είναι έξυπνο, και σε κάνει ήρωα! Όπως και το να ψάχνεις για θησαυρούς και τα λοιπά.

Είναι κάπως αστείο· όμως ισχύει σε πολλές περιπτώσεις φανταστικών κόσμων. Ο ίδιος ο Leiber νομίζω πως, κάπου-κάπου, το χλευάζει, αυτοσαρκάζεται. Ακόμα και πολλά ονόματα σ’αυτές τις ιστορίες μοιάζουν εσκεμμένα αστεία. Σε τελική ανάλυση, τι όνομα είναι το Fafhrd, γαμώτο; Ή, πώς είναι δυνατόν η Lankhmar να λέγεται City of the Black Toga (Πόλη του Μαύρου Τήβεννου – ή της Μαύρης Χλαμύδας); Είμαστε σοβαροί; Νομίζω ότι εσκεμμένα υπάρχει κάποιο μαύρο χιούμορ σε όλ’ αυτά.

Όπως και νάχει, λέγαμε για τους τυχοδιώκτες... Οι τυχοδιώκτες, στην πραγματικότητα, σε τέτοιες εποχές, ήταν κάποιοι που έψαχναν την τύχη τους, ή ν’αλλάξουν τη ζωή τους, ή να γλιτώσουν τη ζωή τους. Έπιαναν όποια ακραία «δουλειά» τύχαινε: μπορεί να έκλεβαν για να ζήσουν (ή για να πλουτίσουν), ή να σκότωναν, ή να έκαναν τους φρουρούς, ή να γίνονταν ληστές, ή ακόμα και να έψαχναν για κανένα θησαυρό που τον είχε θάψει κάποιος πειρατής σε κάποια ξεχασμένη ακρογιαλιά. Οι περισσότεροι κατέληγαν νεκροί, ή τρομερά κακούργοι και άξεστοι. Δεν μιλούσαν ούτε εξεζητημένα μεταξύ τους, ούτε είχαν την πολυτέλεια να επιλέγουν να μην είναι μισθοφόροι. Και αυτό το λέω επειδή μου έκαναν εντύπωση όσα διάβασα σε σχέση με ό,τι είχα ακούσει για τον Leiber: ότι γράφει για τον Fafhrd και τον Mouser σαν να είναι πραγματικοί άνθρωποι. Εμένα δεν μου φάνηκε ακριβώς έτσι. Απλώς δεν είναι οι τυπικοί «καλοί» ήρωες: πάνε για το κέρδος, κλέβουν. Αλλά... είναι ήρωες, τελικά, και όλοι στη Lankhmar μιλάνε με σεβασμό γι’αυτούς σαν να είναι θρύλοι. Γιατί το να είσαι κλέφτης είναι αξιοσέβαστο επάγγελμα... αν είσαι, ξέρεις, εντάξει κλέφτης και «μορφή».

Οπότε, γενικά, δεν νομίζω ότι θυμίζουν πραγματικούς ανθρώπους σε πραγματικές καταστάσεις και πραγματικά περιβάλλοντα (ενώ, για παράδειγμα, ο Conan είναι πολύ πιο ρεαλιστικός τυχοδιώκτης – αν διαβάσεις τις αυθεντικές ιστορίες του R.E. Howard). Ωστόσο, έχουν σίγουρα κάτι το ιδιαίτερο και το ιδιόμορφο, όπως είπα και παραπάνω, και όπως ισχύει και για την ίδια τη γραφή του Leiber. Έτσι, όλα αυτά μένουν ως κάτι το «κλασικό» στη φανταστική λογοτεχνία: απλά και μόνο για την ιδιορρυθμία και την παραξενιά τους.

---