ΣΚΕΨΕΙΣ

1/6/2026

Τι Είναι, Τελικά, Φανταστική Λογοτεχνία;
Νοείται φανταστική λογοτεχνία χωρίς το υπερβατικό στοιχείο;

 

Τι είναι εκείνο που κάνει τη φανταστική λογοτεχνία φανταστική; Έχετε ποτέ αναρωτηθεί; Είναι απλώς το να είναι μια αφήγηση ευφάνταστη; Είναι το να περιλαμβάνει υπερφυσικά στοιχεία; Είναι το να διαδραματίζεται σε άλλους κόσμους (και μόνο αυτό, ίσως); Είναι το να έχει ορκ και ξωτικά; Είναι το να έχει μάγους και δράκους; Είναι το να έχει ανθρώπους με εξωφρενικές δυνάμεις (κάποιου είδους);

Πρέπει να έχει κάτι από τα παραπάνω, ή και τίποτα;

Τελευταία, λοιπόν, διαβάζω την Dandelion Dynasty, την τετραλογία του Ken Liu (τίτλοι: The Grace of Kings· The Wall of Storms· The Veiled Throne· Speaking Bones). Είμαι τώρα στο τελευταίο βιβλίο, και με έχει ήδη κάνει να σκεφτώ κάποια πράγματα που μάλλον περισσότερο σε γενικό άρθρο ταιριάζουν παρά σε βιβλιοκριτική. Θα κάνω και βιβλιοκριτική όταν τελειώσω την τετραλογία· αλλά αυτό το άρθρο δεν θα χωρά εκεί σε καμία περίπτωση. Στέκεται από μόνο του.

Περιληπτικά, για την Dandelion Dynasty, θα πω ότι τα δύο πρώτα βιβλία μού άρεσαν πολύ (όπως έχω ήδη γράψει στα αναγνώσματά μου του 2025), αλλά από το τρίτο άρχισε να με απογοητεύει σφοδρά. Και συνεχίζει έτσι στο τέταρτο. Με το ζόρι το διαβάζω, απλά και μόνο γιατί έχω μια περιέργεια να δω πώς θα τελειώσει αλλά και για να μην πω ότι το άφησα στη μέση. Κρίμα που έχασε τον δυναμισμό του...

Αλλά δεν είναι αυτό το θέμα τούτου του άρθρου.

Στον κόσμο της Dandelion Dynasty, από το πρώτο βιβλίο κιόλας, γίνεται φανερό ότι (α) είμαστε σε έναν τελείως φανταστικό κόσμο (αν και με, κατά βάση, ανατολίτικα χαρακτηριστικά), (β) δεν υπάρχει καθόλου μαγεία, εκτός από τους θεούς. Οι θεοί είναι υπαρκτές οντότητες, αλλά έχουν συμφωνήσει αναμεταξύ τους να μην επεμβαίνουν στην ανθρώπινη ιστορία παρά μόνο πλαγίως, πολύ πλαγίως. Τουτέστιν, δημιουργώντας συμπτώσεις που θα μπορούσαν να ήταν και απλώς... συμπτώσεις. Οι θεοί, δηλαδή, υπάρχουν αλλά ουσιαστικά δεν δρουν παρά μόνο σκιωδώς. Το οποίο είναι καλό, για την περίπτωση. Δεν μου αρέσουν καθόλου τα βιβλία στα οποία οι θεοί εμφανίζονται και παίζουν ξύλο· είναι κιτς. Εδώ μονάχα συζητάνε αναμεταξύ τους, αμπελοφιλοσοφώντας στην κυριολεξία· και, συχνά, ο διάλογος είναι γραμμένος έτσι που δυσκολεύεσαι να καταλάβεις ποιος μιλά κάθε φορά... Αυτό είναι κακό.

Οι θεοί στην Dandelion Dynasty είναι περισσότερο κάτι σαν ένα μαγικορεαλιστικό στοιχείο, όχι κάτι που επιδρά άμεσα στην αφήγηση. Οι συμπτώσεις που δημιουργούν, όπως είπα, θα μπορούσαν απλώς να ήταν κανονικές συμπτώσεις. Άλλωστε, σε μυθιστορήματα έχουμε διαβάσει και για πιο παράξενες συμπτώσεις – καθώς και στην ίδια την Dandelion Dynasty.

Δηλαδή, η θεοί δεν μπορούν να υπολογιστούν για «μαγεία» σε αυτό τον φανταστικό κόσμο. Και δεν υπάρχει τίποτ’ άλλο που να μπορεί να υπολογιστεί ως «μαγεία». Στα δύο πρώτα βιβλία η πλοκή, όμως, είναι τόσο τρομερή και τόσο καταιγιστική που δεν σε ενοχλεί αυτό. Μετά, σε ενοχλεί. (Εμένα, τουλάχιστον.)

Ο κόσμος δεν είναι καν σαν αυτόν του A Song of Ice and Fire που η μαγεία δρα ως από μηχανής θεός, ή, μάλλον, από μηχανής διάβολος. Εκείνος ο κόσμος είναι low-magic. Ο κόσμος της Dandelion Dynasty είναι no-magic. Δεν υπάρχει μαγεία ούτε για δείγμα. Δεν υπάρχει τίποτα το κατά βάση ανεξήγητο και μυστηριώδες, τίποτα το υπερβατικό ή υπερφυσικό. Όλα τα παράξενα κόλπα που γίνονται (και γίνονται πολλά τέτοια) πραγματοποιούνται βάσει επιστήμης. Της δικής μας, γήινης, κοινότοπης επιστήμης. Απλώς είναι υπερβολικά, είναι παρατραβηγμένα. Έως και εξωφρενικά. Αλλά δεν είναι αυτό που, στη φανταστική λογοτεχνία, θα αποκαλούσαμε μαγεία.

Στον κόσμο της Dandelion Dynasty υπάρχουν κάμποσα φανταστικά όντα (με αποκορύφωση το garinafin – κάτι σαν δράκος αλλά όχι δράκος), καθώς και αρκετά φανταστικά φυτά. Όμως όλα ο συγγραφέας τα εξηγεί βάσει (δικής μας, γήινης, κοινότοπης) επιστήμης (ασχέτως αν είναι παρατραβηγμένη). Οτιδήποτε το υπερφυσικό, όπως οράματα, πίστη, διάφορες παράξενες πεποιθήσεις, είναι ψέμα, είναι απάτη, είναι ήθη-και-έθιμα, είναι αυταπάτη ή παραίσθηση – και τα λοιπά.

Κοντολογίς, ο κόσμος αυτός θα μπορούσε να ήταν και επιστημονικής φαντασίας. Όλα αυτά θα μπορούσαν απλώς να συνέβαιναν σε έναν άλλο πλανήτη, χωρίς κανένα φανταστικό, «μαγικό» στοιχείο.

Από την άλλη, όμως, για να είμαι ειλικρινής, έχω διαβάσει πολλά βιβλία επιστημονικής φαντασίας που είναι πιο ευφάνταστα από την Dandelion Dynasty – δηλαδή, έχουν πιο πολλά μαγικά, υπερβατικά στοιχεία. Για παράδειγμα, το Dune. Οι δυνάμεις του Πολ και των Bene Gesserit (και όχι μόνο αυτών) είναι καθαρά υπερφυσικές, ή, τουλάχιστον, μυστηριακές. Δεν είναι κάτι που θα το δεχόταν το «δόγμα» της σύγχρονης επιστήμης. Τέτοια πράγματα, σύμφωνα με την επιστήμη, δεν συμβαίνουν. Γιατί δεν είναι μαθηματικά τύπου 1+1=2.

Η Dandelion Dynasty υποτίθεται πως δεν είναι επιστημονική φαντασία, αλλά δεν έχει καθόλου τέτοια στοιχεία! (Πέρα από το μαγικορεαλιστικό στοιχείο των θεών, που είναι πιο πολύ για ντεκόρ.)

Σημειωτέον: Δεν θέλω να στοχοποιήσω την Dandelion Dynasty. Τα πρώτα δύο βιβλία, μάλιστα, μου άρεσαν. Πολύ. Και θα τα πρότεινα στον καθένα. Απλώς την αναφέρω γιατί με έκανε να αναρωτηθώ για το είδος που έχουμε συνηθίσει να αποκαλούμε φανταστική λογοτεχνία ή fantasy.

Ένας τέτοιος κόσμος, λοιπόν, χωρίς μαγικά στοιχεία, είναι φανταστική λογοτεχνία;

Μπορείς να πεις ότι είναι, επειδή ο κόσμος ο ίδιος είναι φανταστικός, δεν υπάρχει. Βρίσκεται κάπου... αλλού.

Ωστόσο, στη φανταστική λογοτεχνία έχουμε συνηθίσει να συναντάμε στοιχεία υπερβατικά, το λιγότερο. Πράγματα που δεν μπορούν να εξηγηθούν με τα δεδομένα της δικής μας πραγματικότητας – ούτε καν ως παρατραβηγμένα.

Αλλιώς, αν η παρατραβηγμένη επιστήμη είναι «φαντασία», τότε φανταστική λογοτεχνία είναι και ο Τζέιμς Μποντ. Όμως... δεν είναι. Είναι απλώς κατασκοπευτικά θρίλερ με παρατραβηγμένη επιστήμη.

Η φανταστική λογοτεχνία πρέπει να έχει κάτι περισσότερο από αυτό. Αν έχει επιστήμη, πρέπει να είναι κάποιου είδους φανταστική επιστήμη την οποία έχει επινοήσει ο συγγραφέας.

Πολλοί έχουν κατηγορήσει τους συγγραφείς φαντασίας ότι δεν κάνουν έρευνα. Ο Ken Liu ορθώνει το μεσαίο δάχτυλο σ’αυτούς. Προφανώς, έχει κάνει έρευνα (αναφέρει, μάλιστα, ορισμένα πράγματα στο τέλος του δεύτερου βιβλίου). Ωστόσο, είναι η έρευνα το ζητούμενο στη φανταστική λογοτεχνία;

Φυσικά, κάπου-κάπου χρειάζεται να ψάξεις μερικά δεδομένα, ώστε να βγάζουν νόημα όσα γράφεις (κι εγώ πολλές φορές έχω ψάξει). Όμως δεν είναι αυτό το ζητούμενο στη φανταστική λογοτεχνία. Σε ένα τέτοιο βιβλίο δεν περιμένεις να διαβάσεις τι έχει ερευνήσει ο συγγραφέας, αλλά τι έχει φανταστεί, πού έχει φτάσει η δημιουργική φαντασία του. Θέλουμε να επεκτείνουμε τους ορίζοντές μας, όχι να τους περιχαρακώσουμε στη δεδομένη επιστήμη που έχουμε στην εποχή μας.

Εγώ, όταν διαβάζω φανταστική λογοτεχνία, πάντα θαυμάζω περισσότερο τους συγγραφείς που έχουν φανταστεί τα πιο παράξενα και μυστηριώδη πράγματα και τα έχουν δέσει άρρηκτα μέσα στην αφήγησή τους και στον φανταστικό κόσμο τους. Όπως, για παράδειγμα, ο Zelazny στο Amber. Όσες φορές και να το διαβάσω πάλι θα με αφήσει με το στόμα ανοιχτό... από τη μαγεία του.

Και όταν λέμε «μαγεία», στη φανταστική λογοτεχνία, δεν εννοούμε φυσικά ούτε μαύρη μαγεία (όπως νομίζουν κάποιοι ανόητοι και προκατειλημμένοι) ούτε απαραίτητα παραμυθένιους μάγους που πετάνε φωτιές από τα χέρια τους. Μαγεία είναι οτιδήποτε το θαυμαστό και το υπερβατικό, οτιδήποτε ξεφεύγει από τα πλαίσια της δικής μας επιστήμης αλλά στον δεδομένο φανταστικό κόσμο της αφήγησης βγάζει νόημα. (Για παράδειγμα, τα μεταβαλλόμενα οχήματα που έχω σε πολλές ιστορίες του Θρυμματισμένου Σύμπαντος δεν εξηγούνται, ασφαλώς, με τη δική μας επιστήμη, αλλά στο ΘΣ είναι απόλυτα επιστημονικά – για την επιστήμη που υπάρχει εκεί. Άρα, είναι μαγεία.)

Όταν διαβάζω φανταστική λογοτεχνία, ζητάω αυτό: το υπερβατικό, το μυστηριώδες, το παράξενο. Και, όταν δεν το βρίσκω, αισθάνομαι κάτι να μου λείπει, κάτι να μην πηγαίνει καλά. (Εκτός αν υπάρχει κάτι άλλο στην αφήγηση που να με συνεπαίρνει, πολύ.)

Θυμάμαι, για παράδειγμα, κάτι ιστορίες του R.E. Howard που είχα διαβάσει πρόσφατα στο Eons of the Night. Οι περισσότερες δεν είχαν τίποτα τρομερές μαγείες, αλλά πολύ έντονο το υπερβατικό στοιχείο – όπως ότι ο βασικός χαρακτήρας θυμάται παλιότερες ζωές σε άγριες προϊστορικές εποχές· ή οράματα που έχουν κάποιο νόημα· ή έναν καταραμένο που είναι όντως καταραμένος, όχι απάτη ή ψέμα.

Αυτό είναι το υπερβατικό στοιχείο. Αυτή είναι η μαγεία. Το θαυμαστό.

Αυτό είναι που κάνει τη φανταστική λογοτεχνία φανταστική. Αλλιώς, κι αυτή είναι απάτη, ή ψέμα.

Αναρωτιέμαι, όμως: το να φτιάξεις έναν φανταστικό κόσμο, με φανταστικά ονόματα και φανταστικές περιοχές και φανταστική Ιστορία, δεν είναι αρκετό από μόνο του;

Και η λογική μου μου λέει ότι, ναι, μάλλον αυτό είναι φανταστική λογοτεχνία. Αλλά, από την άλλη, η καρδιά μου μου λέει, όχι, αυτό δεν είναι πραγματική φανταστική λογοτεχνία· γιατί όταν τη διαβάζεις αισθάνεσαι κάτι να λείπει: το υπερβατικό στοιχείο, η μαγεία.

Το να μου περιγράψει, ας πούμε, ο συγγραφέας (όπως στην Dandelion Dynasty) πώς ένα δρακοειδές πλάσμα φτύνει φωτιά με επιστημονικούς όρους (ότι χτυπά τα δόντια του σαν τσακμακόπετρες και αυτό κάνει την ανάσα του, η οποία είναι εύφλεκτη, να πυροδοτηθεί) δεν μου μοιάζει για μαγεία. Σίγουρα δείχνει ότι ο συγγραφέας έκανε έρευνα, το έψαξε το θέμα. Αλλά... και τι μ’αυτό; Δεν αναζητώ αυτό στη φανταστική λογοτεχνία. Δεν μ’ενδιαφέρει. Στη φανταστική λογοτεχνία θέλω κάτι το... φανταστικό, γαμώτο. Κάτι το παράξενο, το μυστηριώδες. Κάτι που εξηγείται με όρους λογικής συνέπειας μέσα από την ίδια την αφήγηση, ενώ δεν θα μπορούσε να εξηγηθεί ποτέ με τη δική μας επιστήμη. (Όπως, ας πούμε, η εξήγηση που δίνει ο R. E. Howard για τον – δικό του, τελείως ιδιοσυγκρασιακό – λυκάνθρωπο στα In the Forest of Villefere και Wolfshead, δύο ιστορίες μέσα στο Eons of the Night. Είναι απόλυτα τρελό αλλά βγάζει και απόλυτο νόημα μες στην αφήγηση. Ή: οι εξηγήσεις για το Πρότυπο, Pattern, που δίνει ο Zelazny στο Amber.)

Αυτό είναι η φανταστική λογοτεχνία. Και αναρωτιέμαι γιατί τα τελευταία χρόνια φαίνεται να χάνει ολοένα και περισσότερο το νόημά της και την πραγματική της μορφή. Έχουμε τόσο πολύ αποχαυνωθεί, είτε από το σύγχρονο επιστημονικό «δόγμα» είτε από τα κοινότοπα κλισέ «του φανταστικού», που δεν μπορούμε να αφήσουμε τη φαντασία μας να περιπλανηθεί ελεύθερα; Να βγάλει κάτι το καινούργιο και το θαυμαστό;

Παλιότερα, αυτό θεωρείτο δεδομένο – διαβάζεις φανταστική λογοτεχνία, διαβάζεις για παράξενα και θαυμαστά πράγματα.

Και αυτό, προσωπικά, πάντα αναζητώ ως αναγνώστης.

Και αυτό γράφω ως συγγραφέας, πάντα.

---