ΣΚΕΨΕΙΣ

20/1/2026

Περί Γραφής: Οι Κακοί της Αφήγησης
Εγκληματίες με προσωπικότητα

 

Αν και υπάρχουν ιστορίες χωρίς κανέναν αντίπαλο (όπως κοινωνικού ή φιλοσοφικού περιεχομένου) ή με τελείως απρόσωπο αντίπαλο (για παράδειγμα, το φυσικό τοπίο), συνήθως οι περιπετειώδεις αφηγήσεις έχουν κάποιον «κακό». Και στη φανταστική λογοτεχνία, συγκεκριμένα, ο κακός αυτός μπορεί να πάρει ακόμα και ακραίες μορφές.

Για παράδειγμα, ο Σάουρον από τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών είναι μια ακραία περίπτωση κακού. Το μόνο που ξέρουμε γι’αυτόν είναι ότι θέλει να κυριεύσει τα πάντα... και να κάνει τι; Να τα μετατρέψει σε μια ερημιά όλο πέτρα και στάχτη, όπως είναι η Μόρντορ; Δεν είναι ποτέ ξεκάθαρο τι ακριβώς θέλει ο Σάουρον. Απλώς ξέρουμε ότι είναι «ο Κακός», ή ίσως η ίδια η δύναμη του Κακού. Και τέλος. Είναι ένας αντίπαλος όπως αυτούς που μπορεί να συναντήσεις στα παραμύθια, γιατί, κατά βάση, ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών είναι ένα παραμύθι για μεγάλους.

Αυτό μπορεί να γίνει μόνο στη φανταστική λογοτεχνία.

Αντίστοιχοι (περίπου) κακοί σε μη-φανταστική λογοτεχνία μπορούμε να πούμε ότι είναι κάποιοι τρελοί επιστήμονες σαν αυτούς στις ιστορίες με τον Τζέιμς Μποντ, ή ο Φου Μαντσού. Τέτοιοι κακοί έχουν κάποια πιο ξεκάθαρα κίνητρα, αλλά δεν είναι και τίποτα το ιδιαίτερο συνήθως. Θέλουν απλά να καταστρέψουν μια ολόκληρη χώρα με πυρηνικά όπλα, ή κάτι παρόμοιο.

Όλοι αυτοί είναι αρκετά στερεοτυπικοί κακοί. Υπάρχουν εκεί απλώς για να δημιουργηθεί η πλοκή, να έχει κάτι να αντιμετωπίσει ο ήρωας, ή οι ήρωες, της ιστορίας.

Δεν μπορούμε να τους κατακρίνουμε. Έχουν τη χρησιμότητά τους. Έχουν ακόμα και την πλάκα τους, για να το πούμε πιο απλά. Ορισμένες φορές, για να γράψεις μια περιπετειώδη ιστορία, δεν θέλεις τίποτα περισσότερο από έναν «τρελό» που προσπαθεί να καταστρέψει τα πάντα.

Αυτό είναι το πρώτο και πιο βασικό είδος κακών στη φανταστική (ή μη) λογοτεχνία, και δεν έχει μεγάλο ενδιαφέρον. Δεν έχεις πολλά να σκεφτείς ή να σχολιάσεις για τέτοιους κακούς, γιατί δεν είναι προσωπικότητες. Είναι, περισσότερο, φιγούρες. Ακόμα και ο βιβλικός Διάβολος, ο Εωσφόρος, είναι πιο «ψαγμένος» από τους περισσότερους από αυτούς. Ο Εωσφόρος ήταν επαναστάτης (και το γεγονός ότι ο Χριστιανισμός έχει τέτοια άποψη για τους επαναστάτες δεν ξέρω πώς θα έπρεπε να το σχολιάσω)· δεν είναι απλά ένας κακός που θέλει να καταστρέψει το σύμπαν.

Γιατί, ναι, στη χειρότερή τους – την πιο αφελή – μορφή, αυτού του είδους οι κακοί θέλουν να «καταστρέψουν τον κόσμο». Και αναρωτιέσαι γιατί; Πού σκοπεύουν να ζήσουν αυτοί μετά; Εκτός αν είναι κάποιες οντότητες όπως ο Κθούλου του Lovecraft, που είναι τελείως ακατανόητες (και προφανώς όχι περιορισμένες στον κόσμο μας), κάτι τέτοιο δεν βγάζει νόημα. Γιατί ένας κακός μάγος να θέλει να καταστρέψει τον κόσμο; Δεν θα καταστραφεί κι αυτός μαζί του; Είναι ηλίθιο. Έχει κάποια λογική μόνο αν ο κακός είναι, συγχρόνως, και τρελός. Αλλά, δυστυχώς, υπάρχουν αρκετοί τέτοιοι κακοί σε ιστορίες, που απλά αναρωτιέσαι πώς είναι δυνατόν να μην έχουν κανένα λογικό κίνητρο.

Οι τόσο ακραίοι κακοί είναι καλύτερα να είναι και τελείως ακατανόητοι. Όπως ο Σάουρον, ή οι Μεγάλοι Παλαιοί του Lovecraft. Δηλαδή, είναι καλύτερα να είναι κάποια δύναμη παρά κάποιο πρόσωπο. Και ακόμα και τότε καλό είναι να δίνεται κάποια εξήγηση για τη δράση τους, που όμως εξακολουθεί να τους αφήνει ακατανόητους και μυστηριώδεις – τερατώδεις και τρομαχτικούς.

Μια άλλη μορφή κακού είναι ο εγκληματικός τύπος, ας πούμε, ή ο εγκληματικός παράφρονας. Αυτός ή θα παρουσιάζεται με ρομαντικό τρόπο – όπως ο Φαντομάς – ή θα παρουσιάζεται ως κάτι που πρέπει να το κυνηγήσεις, ή να το αποφύγεις, ή να το διαλύσεις. Τα κίνητρα τέτοιων κακών σπάνια είναι πολύ πιο περίπλοκα από εκείνων της πρώτης κατηγορίας που ανέφερα. Θα έπρεπε, όμως. Ένας εγκληματίας εξακολουθεί να είναι άνθρωπος, κι αν έχει φτάσει να είναι εγκληματίας, ή κακούργος, ή παράνομος – πες το όπως θες – πρέπει να έχει κάποιο σκεπτικό από πίσω. Ο ίδιος δεν θα βλέπει τον εαυτό του ως κακό. Στη χειρότερη περίπτωση, μπορεί να βλέπει τον εαυτό του εξαναγκασμένο να δράσει με τον τρόπο που δρα. Στις άλλες περιπτώσεις, μάλλον θα βλέπει τον εαυτό του ως ήρωα, ότι κάνει κάτι το σωστό, ή ότι έχει καλό λόγο γι’αυτό που κάνει. Στις περιπτώσεις, δε, του παράφρονα, μιλάμε για κάποιον που έχει αλλοιωμένη αντίληψη της πραγματικότητας, οπότε ούτε αυτός βλέπει τον εαυτό του ως κακό.

Και οι παραπάνω «κακοί», όμως, είναι κατά βάση απλοϊκοί. Είναι κατά βάση εκεί για να δημιουργήσουν την πλοκή, για να προξενήσουν κάποιο πρόβλημα που ο ήρωας ή οι ήρωες πρέπει να λύσουν ή να αντιμετωπίσουν. Δεν διαφέρουν και τόσο από τους κακούς της πρώτης κατηγορίας παρά μόνο στην κλίμακα.

Προσωπικά, προτιμώ τους κακούς της πρώτης κατηγορίας από της δεύτερης. Προτιμώ να έχω στην ιστορία μου μια ακατανόητη δύναμη ως αντίπαλο παρά έναν τύπο που απλά κάνει εγκλήματα. Αν και έχω γράψει και για τέτοιους – βλέπε, για παράδειγμα, Η Πριγκίπισσα της Οργής και Ο Άφευκτος. Ωστόσο, πάντα προσπαθώ να τους δώσω κίνητρα και να τους εξηγήσω, να τους καταλάβω πρώτα εγώ – όσο διεστραμμένοι κι αν είναι – και μετά να το περάσω αυτό, κάπως, μέσα από την αφήγηση.

Οι κακοί, όμως, που προτιμώ είναι εκείνοι που δεν θα μπορούσες να τους πεις και πολύ εύκολα πραγματικά κακούς. Τέτοιου είδους χαρακτήρες είναι πολλών ειδών. Ας πούμε απλώς κάποιες ιδέες, χωρίς η λίστα μας να μπορεί ποτέ να είναι εξαντλητική.

Έχουμε τον εξαναγκασμένο παράνομο, που έχει φύγει από τη νομιμότητα επειδή έχει κάπως υποχρεωθεί.

Έχουμε τον τύπο που δρα με αθέμιτους τρόπους αλλά επειδή θέλει να πετύχει κάποιον ευγενή σκοπό.

Έχουμε αυτόν που οι πράξεις του μοιάζουν κακές επειδή υπακούει κάποιον κώδικα ή ήθος που απλώς δεν είναι συνηθισμένο.

Έχουμε τον εκδικητική, ο οποίος θέλει να ανταποδώσει ένα μεγάλο κακό που έγινε στον ίδιο ή σε κάποιον ή κάτι που θεωρεί σημαντικό.

Αναφέρομαι σε όλους αυτούς σε αρσενικό πρόσωπο για χάρη ευκολίας. Μπορούν, φυσικά, να είναι και γυναίκες.

Και θα μπορούσαν να ήταν και ήρωες, όχι κακοί. Πολλές φορές, η γραμμή που χωρίζει τον ήρωα από τον κακό δεν είναι και τόσο πλατιά. Ένας παράνομος μπορεί να είναι σαν τον Ρομπέν των Δασών, ή τον Ζορό, που θεωρούνται ήρωες. Το ίδιο κι ένας εκδικητής.

Ή υπάρχουν ιστορίες όπου ο «κακός» είναι θέμα προοπτικής καθαρά, και αυτό φαίνεται. Αν κοιτάξεις τα πράγματα από λιγάκι άλλη σκοπιά, μπορείς να δεις ότι ο «κακός» έχει κι αυτός το δίκιο του, απλώς εσύ τυχαίνει να διαβάζεις την ιστορία από άλλη οπτική γωνία.

Και κάποιες ιστορίες δεν έχουν καν συγκεκριμένη οπτική γωνία: παρουσιάζουν διάφορους ανθρώπους που δρουν με διάφορους τρόπους και, ως συνέπεια, έρχονται σε σύγκρουση. Αλλά δεν είναι και απόλυτα βέβαιο ποιος έχει, αντικειμενικά, δίκιο. Γιατί, από τη δική τους σκοπιά, όλοι έχουν δίκιο. Οπότε, είναι θέμα του αναγνώστη ν’αποφασίσει με ποιον συμφωνεί.

Συνήθως, βέβαια, δεν συμβαίνει αυτό. Συνήθως, υπάρχει κάποιος πάντα που έχει «αντικειμενικά» περισσότερο δίκιο, όσο και υποκειμενική να είναι η αφήγηση. Και η αλήθεια είναι πως είναι αρκετά δύσκολο να γράψεις μια ιστορία απόλυτης ουδετερότητας, όπου οι πάντες έχουν εξίσου δίκιο. Ακόμα και αρκετοί αναγνώστες νομίζω πως δεν θα αισθάνονταν βολικά με μια τέτοια ιστορία. Γιατί; Επειδή, ως άνθρωποι, θέλουμε πάντα κάποιος να έχει «αντικειμενικά» δίκιο… παρότι σπάνια, στην πραγματικότητα, συμβαίνει αυτό.

Οι κακοί, όμως, που δεν έχουν προσωπικότητα και δεν έχουν σοβαρά κίνητρα είναι, ουσιαστικά, βαρετοί. Γιατί δεν έχουν και κανένα αληθινό ενδιαφέρον. Είναι ακόμα ένα ανδρείκελο που στέκεται εκεί για να φάει ξύλο, ή ένα ρομπότ που εκτοξεύει καταστροφικές ακτίνες. Για να έχει ο κακός ενδιαφέρον πρέπει να έχει τη δική του προσωπικότητα και τα δικά του κίνητρα. Πρέπει να μπορούμε να τον καταλάβουμε ως ένα βαθμό και να δούμε τα πράγματα από τη δική του σκοπιά. Πρέπει ακόμα και να αναρωτηθούμε, μερικές φορές, μήπως τελικά δεν είναι κακός… Επίσης, ένας κακός μπορεί πάντα να εξιλεωθεί· μπορεί να δράσει με τέτοιο τρόπο, μέσα στην αφήγηση, που τον κάνει να παύει πια να φαίνεται κακός, και αρχίζει να έχει, αποκεί και πέρα, άλλη αίσθηση ως χαρακτήρας.

Ακόμα κι αν ένας συγγραφέας χρησιμοποιεί ακατανόητες δυνάμεις ως αντιπάλους, πάλι χρειάζεται να έχει σκεφτεί κάτι γι’αυτές τις ακατανόητες δυνάμεις. Αν και, βέβαια, ο οποιοσδήποτε «Κθούλου» δεν νομίζω ότι θα μπορούσε ποτέ να εξιλεωθεί, ή να αναρωτηθούμε μήπως τελικά δεν είναι κακός, πρέπει ακόμα κι αυτός να βγάζει κάποιο νόημα. Έστω ότι θέλει να καταστρέψει τον κόσμο. Γιατί; Πώς προέκυψε αυτό; Μήπως ο κόσμος είναι μια φυλακή γι’αυτόν από την οποία θέλει να ελευθερωθεί σπάζοντάς την; Και μόνο ένα τέτοιο κίνητρο, αμέσως του δίνει άλλο ενδιαφέρον και άλλες διαστάσεις μέσα στην αφήγηση.

Γι’αυτό, λοιπόν, πιστεύω ότι συνήθως πρέπει να δίνεται πιο πολλή σημασία στους «κακούς» μιας ιστορίας – από τον συγγραφέα, τουλάχιστον – παρά στους «καλούς». Γιατί ο κακός πάντα κινδυνεύει να βγει ανούσιους και βαρετός περισσότερο απ’ό,τι ο καλός. Αν και υπάρχουν και ιστορίες που οι καλοί είναι τόσο στερεοτυπικοί και βαρετοί ώστε οι κακοί μοιάζουν τρομερά ενδιαφέροντες σε σύγκριση με αυτούς! Δυστυχώς, ισχύει σε αρκετές περιπτώσεις.

Αλλά εδώ μιλάμε για τους κακούς τώρα. Και ο κακός θέλει προσοχή. Διότι δεν είναι «άλλος ένας κακός». Απλώς εσύ έτσι νομίζεις. Κι αν εσύ είσαι ο συγγραφέας, πρέπει να δώσεις σημασία.

 

(ΣημείωσηΣημείωση για τα Περί Γραφής
 
Αν είσαι φυσιολογικός αναγνώστης δε χρειάζεται να διαβάσεις αυτό το κομμάτι. Αν είσαι από εκείνους που θα σκεφτούν «Και ποιος νομίζει ότι είναι αυτός που θα μιλήσει για τη συγγραφή;», ή «Πολύ σπουδαίος δεν την έχει δει για να μας λέει πώς θα γράφουμε;», ή κάτι παρόμοια κολακευτικό για το άτομό μου, τότε είσαι το Πράσινο Ανθρωπάκι, και μπορείς να συνεχίσεις να διαβάζεις.
 
Αγαπητό Πράσινο Ανθρωπάκι,
    Στα Περί Γραφής μιλάω για ορισμένες από τις συγγραφικές μου εμπειρίες, και δίνω κάποιες συμβουλές ή κατευθυντήριες γραμμές για νέους (όχι, απαραιτήτως, ηλικιακά) συγγραφείς. Δεν είναι τίποτα περισσότερο από αυτό: εμπειρίες, σκέψεις, συμπεράσματα. Το διαβάζεις, κι αν πιστεύεις ότι σου λέει κάτι ενδιαφέρον, έχει καλώς· αν πιστεύεις ότι δε σ'ενδιαφέρει, ή αν διαφωνείς κάθετα, το αγνοείς. Τουλάχιστον, αυτό κάνω εγώ όταν διαβάζω παρόμοια άρθρα: αν θεωρώ ότι λέει κάτι ενδιαφέρον, το διαβάζω με ευχαρίστηση· αν θεωρώ ότι δεν με ενδιαφέρει, το αγνοώ.
    Να το έχεις αυτό υπόψη σου όταν διαβάζεις τα Περί Γραφής. Δεν είναι δεσμευτικά, ούτε κανένας νόμος· είναι, απλώς, μερικές σκέψεις, γνώμες, και εμπειρίες μου.
 
για τα Περί Γραφής.)

---