ΣΚΕΨΕΙΣ

2/3/2026

Ο Σκοτεινός Ήρωας
Ο ηρωικός κακός

 

Τις προάλλες είχα γράψει ένα άρθρο για τους κακούς στις λογοτεχνικές ιστορίες. Αυτό εδώ το άρθρο δεν είναι μια επανάληψη του. Στο προηγούμενο άρθρο ανέφερα κάποια πράγματα σχετικά με το πώς μπορεί κανείς να γράψει για τους κακούς· ήταν ένα από τα Περί Γραφής μου. Τώρα θέλω να αναφερθώ σε μια αρκετά σπάνια περίπτωση ηρώων: στους σκοτεινούς ήρωας, τους ηρωικούς κακούργους, τους κακούς ήρωες: αυτούς που στα αγγλικά ορισμένοι θα χαρακτήριζαν hero-villain.

Αυτού του είδους ο ήρωας, στη φανταστική λογοτεχνία (και όχι μόνο), έχει αρκετό ενδιαφέρον αλλά δεν τον συναντάμε συχνά, ίσως επειδή είναι και πιο δύσκολο να γραφτεί. Δύσκολο υπό την έννοια ότι κανείς δεν θέλει να διαβάζει, ή ίσως και να γράφει, για κάποιον που είναι ουσιαστικά κακοποιός, εγκληματίας· κάποιον που κάνει πράξεις αξιόμεμπτες, κατάπτυστες, ή εφιαλτικές.

Ο ηρωικός κακός δεν είναι απλώς το «κακό παιδί», που λέμε. Δεν είναι απλώς ο παράνομος. Ούτε ο επαναστάτης. Ή μπορεί και να είναι κάτι από αυτά, αλλά όχι απαραίτητα. Δεν είναι ο Ρομπέν των Δασών, ή ο Ζορό, ή ο Captain Blood. Αυτοί είναι κανονικοί ήρωες· έχουν το δίκιο με το μέρος τους. Μπορεί να κάνουν και καμιά πράξη που είναι βίαιη ή παράνομη, όμως γενικά δεν μπορείς να τους κατακρίνεις. Υπερασπίζονται το δίκαιο. Είναι περισσότερο αλτρουιστές παρά ωφελιμιστές.

Ούτε ένας ήρωας όπως ο Έλρικ του Moorcock είναι ηρωικός κακός. Τα συναισθήματα και οι σκέψεις του Έλρικ είναι ευγενικά. Το σπαθί του, το Stormbringer, που είναι μαγικό και μέσα του κρύβει έναν δαίμονα πεινασμένο για ψυχές, απλώς καμιά φορά σκοτώνει, με δική του θέληση, φίλους του Έλρικ. Δεν το κάνει ο Έλρικ με τη θέλησή του, ή επειδή αποσκοπεί να κερδίσει κάτι από αυτό. Ο Έλρικ είναι, κατά βάση, καλός· δεν είναι κακός. Τραγικός είναι: όχι με την αρνητική έννοια, αλλά με την έννοια του τραγικού ήρωα, που του συμβαίνουν άσχημα πράγματα. Ακόμα και για το ότι κατέστρεψε την πατρίδα του δεν μπορείς να τον κατακρίνεις, γιατί όλοι εκεί ήταν από διεφθαρμένοι έως διεστραμμένοι. Δεν μπορούσε κανείς να τους συμπαθήσει.

Ο Κόναν, για παράδειγμα, είναι πιο κακός από τον Έλρικ. Σας φαίνεται παράξενο; Σκεφτείτε πως ο Κόναν, όπως τον έχει γράψει αρχικά ο R. E. Howard, είναι κλέφτης και μισθοφόρος. Σκοτώνει για να ζει – ή για να πλουτίσει. Σπάνια δείχνει έλεος. Αν πεινάει, θα σε σκοτώσει για να σε φάει – ή, τουλάχιστον, για να σε κλέψει. Αλλά, και πάλι, σε γενικές γραμμές, ο Κόναν δεν είναι ηρωικός κακός. Οι περιστάσεις είναι τέτοιες που ή απλώς αγωνίζεται για να επιβιώσει ή όντως παρακινείται από κάποιο ευγενές συναίσθημα ή είναι μπλεγμένος σε κάποιο δίκαιο αγώνα. Και μην ξεχνάμε ότι ζει σε έναν πολύ, πολύ βίαιο κόσμο. Δεν μπορείς να πεις ότι είναι πραγματικά κακός.

Ποιος, λοιπόν, είναι ο ηρωικός κακός; Έχουμε κανένα παράδειγμα ή είναι μονάχα μια ιδεατή φιγούρα;

Η αλήθεια είναι πως τα παραδείγματα είναι όντως λίγα. Ένα πολύ γνωστό είναι ο Melmoth the Wanderer του Maturin. Δυστυχώς, δεν το έχω ακόμα διαβάσει αυτό το βιβλίο, αλλά το σκοπεύω. Από διάφορες, όμως, αναφορές που έχω δει ξέρω ότι ο Μέλμοθ πρέπει να είναι πραγματικά κακός.

Ένας άλλος κακός ήρωας, που έχω διαβάσει όλες του τις ιστορίες (και τις θεωρώ καταπληκτικές), είναι ο Kane του Karl Edward Wagner, ο οποίος ίσως και να είναι εμπνευσμένος από τον Μέλμοθ, καθώς είναι αθάνατος – τουλάχιστον, δεν γερνά. Οι ιστορίες με τον Kane είναι τρομερές. Ο Kane είναι πραγματικά κακός· σπάνια παρακινείται από ευγενή συναισθήματα. Κάποιες φορές πρέπει απλώς να επιβιώσει· αλλά πολλές άλλες φορές κάνει πράγματα για δικό του όφελος, ή για δική του τρέλα, ή επειδή τα θεωρεί ενδιαφέροντα. Πράγματα που προκαλούν κακό στους άλλους. Και το κάνει εσκεμμένα· δεν γίνεται κατά λάθος. Δεν είναι τραγική φιγούρα. Είναι εφιαλτική φιγούρα. Σε μια ιστορία οργανώνει τον στρατό ενός τρελού προφήτη για να κατακτήσει διάφορες περιοχές δια της βίας. Σε μια άλλη ιστορία βρίσκει ένα δαχτυλίδι που προστάζει αρχαίους δαίμονες και τους βάζει να επιτεθούν σε πόλεις. Στην πρώτη ιστορία, ο Kane απλώς καταντά μπλεγμένος. Στη δεύτερη αναγκάζεται να στραφεί ο ίδιος εναντίον των δυνάμεων που έχει εξαπολύσει γιατί η κατάσταση έχει καταντήσει έκρυθμη.

Ο Kane δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι είναι κακός. Δεν μπορεί να ειπωθεί καν ότι είναι παρεξηγημένος. Ωστόσο, είναι ήρωας. Οι ιστορίες στις οποίες μπλέκεται είναι έτσι που τον κάνουν να βγει, στο τέλος, ηρωική φιγούρα παρ’όλα τα μειονεκτήματα του χαρακτήρα του (μιλώντας πάντα από ηθική άποψη).

Δυστυχώς, αυτή τη στιγμή δεν μπορώ να θυμηθώ κανένα άλλο παράδειγμα ηρωικού κακού. Ίσως μόνο τον Jaime Lannister από το Α Song of Ice and Fire. Ναι, είναι τόσο σπάνιοι.

Και το γεγονός ότι σκέφτηκα να γράψω αυτό το άρθρο οφείλεται σε δύο πράγματα: Πρώτον, ο Moorcock αναφέρει κάτι για hero-villains στο Wizardry and Wild Romance, το οποίο διάβαζα πρόσφατα. Δεύτερον, μέσα στην ιστορία που γράφω εγώ τώρα έχει παρουσιαστεί ένας ηρωικός κακός, που, για να είμαι ειλικρινής, δεν περίμενα ότι θα εξελισσόταν ακριβώς έτσι. Είναι όντως κακός αλλά έχει φτάσει η κατάσταση σε τέτοιο σημείο που δεν μπορεί πλέον παρά να θεωρηθεί ήρωας. (Ή, μάλλον, έχω παραπάνω από έναν τέτοιους χαρακτήρες μέσα σ’αυτή την ιστορία, τώρα που το σκέφτομαι.) (Και, φυσικά, δεν μιλάω για τον Οφιομαχητή. Ο Οφιομαχητής δεν είναι κακός· απλώς πολύ μπλεγμένος και πρέπει να επιβιώσει και να καταλάβει τι στο διάολο συμβαίνει μαζί του.)

Ο ηρωικός κακός – που δεν είναι ήρωας όπως Ρομπέν των Δασών ή Captain Blood – χαρακτηρίζεται συνήθως από δύο στοιχεία: Το ένα είναι ότι οι πράξεις του είναι ηθικά άθλιες – μπορεί να σκοτώνει, να κλέβει, να κάνει απάτες – ασχέτως αν έχει κάποιο κίνητρο: οικονομικό όφελος, εκδίκηση, οτιδήποτε. Φυσικά και θα έχει κάποιο κίνητρο, αλλιώς θα είναι καρικατούρα, όχι σοβαρός χαρακτήρας.

Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι, παρ’όλη την ηθική αθλιότητά του, ο σκοτεινός ήρωας κάνει ηρωικές πράξεις, ή μπορεί ξαφνικά να αποφασίσει να αντιμετωπίσει κάποια πολύ σοβαρή απειλή (ασχέτως αν το κάνει για τους δικούς του λόγους). Και τότε δεν μπορείς παρά να τον θαυμάσεις.

Ο ηρωικός κακός είναι ένας ήρωας που δεν ξέρεις αν πρέπει να τον μισήσεις, να τον φοβηθείς, ή να γίνεις οπαδός του. Στην καλή περίπτωση, είναι ένας ήρωας που έχει τρομερό ενδιαφέρον και σε κάνει να κολλήσεις και να θες να συνεχίσεις να διαβάζεις τι γίνεται μ’αυτόν.

Είναι, επίσης, ένας δύσκολος ήρωας για να γραφτεί (όπως ήδη ανέφερα), γιατί δεν μπορείς εύκολα να τον θεωρήσεις τέτοιο μέσα σε μια ιστορία. Οι συγγραφείς συχνά θέλουν κάποιον πιο ξεκάθαρο ήρωα. Και οι αναγνώστες θέλουν κάποιον που να μπορούν να συμπαθήσουν. Ο κακός ήρωας είναι, από μια άποψη, ρίσκο για τον συγγραφέα που προσπαθεί να γράψει για έναν ήρωα που ο αναγνώστης θα συμπαθήσει. Τον κακό ήρωα δεν τον συμπαθείς (εντάξει, εκτός αν είσαι περίεργος – εγώ τον συμπαθώ τον Kane, για κάποιο λόγο)· θεωρείς ότι έχει ενδιαφέρον, ή ότι είναι «γαμάτος», ότι είναι «μορφή». Θες να δεις τι θα κάνει και πού θα μπλέξει μετά. Δεν θα τον ήθελες για φίλο σου (γιατί μπορεί και να μην επιβίωνες ύστερα από μια τέτοια φιλία, εκτός των άλλων).

Εγώ, μιλώντας από σκοπιά συγγραφέα, θεωρώ πως είναι καλύτερα να μην αποφασίζεις αν κάποιος θα είναι ηρωικός κακός, αλλά απλά να γράφεις την ιστορία και να βλέπεις πώς εξελίσσεται· κι αν κάποιος κακός τελικά εξελιχτεί ως ήρωας... γιατί όχι; Απλώς η πλοκή αποκτά περισσότερο ενδιαφέρον!

Γενικά, δεν τους σκεφτόμαστε τους ηρωικούς κακούς. Πολλοί, μάλιστα, πιθανώς να μη διανοούνται καν ότι κάποιος κακός θα μπορούσε να είναι ήρωας μιας ιστορίας. Ωστόσο, θα έπρεπε να τους σκεφτόμαστε περισσότερο, γιατί δίνουν άλλο χρώμα στις λογοτεχνικές ιστορίες: πέρα από αυτά που έχουμε συνηθίσει. Πολλές φορές δεν φτάνουν τα τέρατα και τα αίματα και τα παράξενα πράγματα για να μας σοκάρουν. Οι ηθικές αποφάσεις ενός χαρακτήρα μπορεί να μας σοκάρουν πολύ περισσότερο, γιατί παίζουν με το μυαλό μας – με ό,τι έχουμε μάθει να θεωρούμε σωστό ή λάθος.

---